📈🪙 પ્રકરણ ૯૨ : સોના-ચાંદીનો કડાકો, હર્ષિલની ‘દિવાળી મંદી’ની ચિંતા અને માણેકલાલનો ખુમારીભર્યો નફો!
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"શેરબજાર અને સોના-ચાંદીના ચાર્ટ જોઈને જે માણસ તહેવાર બગાડે, એના જેવો કમનસીબ વેપારી દુનિયામાં કોઈ નથી સાહેબ! ભાવ ઘટે ત્યારે ખરીદીનો અવસર સમજવો અને વધે ત્યારે નફો અંકે કરી લેવો, પણ સાચો નફો તો એ છે જ્યારે આંગણે આવેલી દિવાળીને મનદુઃખ વગર મોજથી વધાવી લેવાય!"
એક ખુશનુમા અને હળવી ગુલાબી ઠંડીવાળી સવારે આનંદનગર સોસાયટીના સેન્ટ્રલ ગાર્ડનમાં લીમડાના ઓટલે મગનકાકાની કીટલી પરથી ગરમાગરમ આદુવાળી ચાની સુગંધ પ્રસરી રહી હતી.
પરંતુ ઓટલા પર બેઠેલા સોસાયટી પ્રમુખ હર્ષિલ મહેતાના ચહેરા પર સવારના તાજા તડકા જેવી તાજગી નહોતી. તેમના હાથમાં સ્માર્ટફોન હતો, જેમાં સ્ટોકમાર્કેટ ચાર્ટ્સ ખુલેલા હતા. તેમની બાજુમાં બેઠેલા સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ હાથમાં અખબારનું માર્કેટ એક્સપર્ટ પાનું ખોલીને ચશ્મા સરખા કરી રહ્યા હતા.
હર્ષિલ મહેતાએ ચાનો કપ બાજુએ મૂકીને ઊંડો નિસાસો નાખ્યો, "હિતેશભાઈ! આ વખતે તો આપણી દિવાળી સાવ ખરાબ ગઈ સમજો! માર્કેટમાં એવી ભયંકર મંદી આવી છે કે ન પૂછો વાત. એક બાજુ તહેવારોનો ખર્ચો માથા પર ઊભો છે, ઘરના બજેટ ખોરવાઈ ગયા છે, અને બીજી બાજુ શેરબજારથી લઈને સોના-ચાંદીમાં એવો મોટો કડાકો બોલ્યો છે કે રોકાણકારોના કરોડો રૂપિયા ધોવાઈ ગયા!"
હિતેશ પટેલે અખબારના આંકડા પર આંગળી ચીંધતાં કહ્યું, "હર્ષિલભાઈ, તમારી વાત સો ટકા સાચી છે. પેપરમાં આજના હેડિંગ્સ જુઓ: 'ચાંદી ૪ મહિનામાં ૨ લાખ વધી હતી... અત્યાર સુધી ભાવ ૧.૮ લાખ ઘટ્યો છે! ૩.૮ લાખની ચાંદી ૧૦ મહિનામાં ૨ લાખથી નીચે આવી ગઈ છે અને સોનું સર્વોચ્ચ સ્તરથી ૩૨ હજાર સસ્તું થયું છે!'"
બરાબર એ જ વખતે નિવૃત્ત મિકેનિકલ એન્જિનિયર રૂસ્તમ દારૂવાલા પોતાની વિન્ટેજ મૂંછો પર હાથ ફેરવતાં ત્યાં આવી પહોંચ્યા. તેમની પાછળ કેશવ ભટ્ટ પણ હતા.
રૂસ્તમજીએ ખડખડાટ હસીને પૂછ્યું, "પરવરદિગાર! હર્ષિલિયા, સવાર-સવારમાં તારા મોં પર આવું ૧૦૪ ડિગ્રી તાવ જેવું મોં કેમ છે બાવા? દિવાળીના બે દિવસ પહેલાં આટલો ગંભીર કેમ થઈ ગયો?"
હર્ષિલ મહેતાએ મોબાઈલની સ્ક્રીન બતાવી, જેમાં ડીડી ન્યૂઝનો ગ્રાફ હતો—'આ વર્ષે ચાંદીની કિંમત કેમ ઘટી ગઈ?'
હર્ષિલે આંકડાકીય વિશ્લેષણ રજૂ કર્યું:
"રૂસ્તમ અંકલ, ગણિત સમજો!
ગયા વર્ષે ૮ ઓક્ટોબરે ચાંદી ૧.૫૨ લાખ પ્રતિ કિલો હતી, જે ૨૯ જાન્યુઆરીએ વધીને રેકોર્ડબ્રેક ૩.૮૪ લાખ (૩,૮૪,૬૩૨) ના ઓલ-ટાઈમ હાઈ પર પહોંચી ગઈ હતી! ૧૬૬% નો જંગી ઉછાળો આવ્યો હતો.
પણ એ સર્વોચ્ચ સ્તરને સ્પર્શ્યા પછી છેલ્લા ૧૦ મહિનામાં ચાંદીમાં ૧.૮૦ લાખ (આશરે ૪૯.૨૬% થી ૫૦%) નો ઐતિહાસિક ઘટાડો આવ્યો છે! આજે ૨૩ ઓક્ટોબરે ચાંદી ઘટીને ૧.૯૫ લાખ (૧,૯૫,૧૫૮ થી ૧,૯૯,૭૭૭) ની આસપાસ એટલે કે ૨ લાખની નીચે આવી ગઈ છે!
સોનાની હાલત પણ એવી જ છે! ૨૪ કેરેટ સોનું ૨૯ જાન્યુઆરીએ ૧,૭૬,૩૦૬ પ્રતિ ૧૦ ગ્રામની સર્વોચ્ચ સપાટીએ હતું, જે ઘટીને અત્યારે ૧.૪૦ લાખ (૧,૪૦,૮૯૯) એટલે કે ૩૨,૬૪૬ રૂપિયા (૧૯% થી ૨૦%) સસ્તું થઈ ગયું છે! અને સામે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલ સતત ૧૦૦ ડૉલર પ્રતિ બેરલની ઉપર ચાલી રહ્યું છે! ક્રૂડ મોંઘું થવાથી ફુગાવો વધ્યો, અમેરિકામાં વ્યાજદર વધવાની ચિંતા વધી ગઈ અને ડૉલર મજબૂત થતાં સોના-ચાંદી તૂટી પડ્યા! ઉપરથી અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધના કારણે વિદેશી કારખાનાઓનો ઊર્જા ખર્ચ બમણો થઈ જતાં ઉદ્યોગોમાં ચાંદીની ઔદ્યોગિક માંગ પણ ઘટી ગઈ છે!
અમે જે સોનું-ચાંદી ઊંચા ભાવે ખરીદીને બેઠા હતા, એમાં તો મોટું નુકસાન થઈ ગયું ને! ખર્ચા વધતા જાય છે અને માર્કેટ તૂટતું જાય છે, આવી મંદીમાં દિવાળી કેવી રીતે ઉજવવી?"
હર્ષિલ મહેતાનો ચહેરો સાચે જ ચિંતાથી કાળો પડી ગયો હતો.
વાતચીત ચાલી રહી હતી ત્યાં જ લૉબીમાંથી લાકડીનો પરિચિત ટકોરો સંભળાયો—‘ટક... ટક... ટક...’
૮૦ વર્ષના સિનિયર સિટિઝન વડા માણેક લાલ પોતાના સફેદ ખાદીના ઝભ્ભા-લેંઘામાં મંદ-મંદ સ્મિત સાથે ઓટલા પાસે આવ્યા. તેમની પાછળ રોહન દેશમુખ અને દેવાંશ જોશી પણ હતા.
માણેક લાલે લાકડી જમીન પર ટેકવી અને હર્ષિલના ખભા પર સ્નેહથી હાથ મૂક્યો:
"હર્ષિલ બેટા, તેં આખી દુનિયાના અર્થશાસ્ત્રનો સરવાળો-બાદબાકી કરી નાખ્યો, પણ જિંદગીના સાચા નફા-નુકસાનનું ગણિત ભૂલી ગયો!"
હર્ષિલે અચકાતાં પૂછ્યું, "કેવી રીતે માણેક દાદા? લાખો રૂપિયાનું નુકસાન દેખાય છે!"
માણેક લાલે અખબાર પોતાના હાથમાં લીધું અને વિશ્લેષણ બતાવતાં કહ્યું:
"જો હર્ષિલ, આમાં શું લખ્યું છે? 'તહેવારોની સિઝનમાં સોના-ચાંદીની ખરીદી કરનારાઓ માટે સારા સમાચાર છે!'
તું એને રોકાણકારની નિરાશાથી જુએ છે, પણ એક સામાન્ય સંસારી માણસ અને ખરીદનારની નજરે જો!
જો ભાવ સર્વોચ્ચ સપાટીએથી ઘટ્યા છે, તો એનો સીધો અર્થ એ થયો કે જે મધ્યમવર્ગીય પરિવારો પોતાની દીકરીઓના લગ્ન માટે કે ધનતેરસે લક્ષ્મીપૂજન માટે સોનું-ચાંદી ખરીદવા માંગતા હતા, એમના માટે આ સુવર્ણ તક છે!
એક્સપર્ટે પોતે કહ્યું છે કે થોડી-થોડી ખરીદી ૧૫-૨૦ દિવસના અંતરાલમાં કરીને એક વર્ષનો સમયગાળો રાખો તો આ જ ઘટાડો ભવિષ્યમાં મોટો નફો આપશે!"
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ પણ ટેકો આપ્યો, "પરવરદિગાર! હર્ષિલિયા, માણેકકાકા સાચું કહે છે બાવા. બજાર જ્યારે ટોપ પર હોય ત્યારે લોભમાં ખરીદી નહીં કરવાની, અને જ્યારે તળિયે બેસે ત્યારે ધીમે-ધીમે એન્ટ્રી લેવાની! વેપારમાં ચડતી-પડતી તો દરિયાના મોજાં જેવી છે. ભરતી પછી ઓટ આવે અને ઓટ પછી પાછી ભરતી આવે જ!"
માણેક લાલે ગાર્ડનમાં ઉપસ્થિત તમામ સભ્યો સામે જોયું. એમની આંખોમાં વર્ષોના અનુભવનો તેજોમય પ્રકાશ હતો.
તેમણે અત્યંત ગંભીર અને લાગણીસભર અવાજે હર્ષિલ અને હિતેશને સમજાવ્યું:
"હર્ષિલ, આ શેરબજાર, સોનું, ચાંદી કે ક્રૂડના આંકડા તો કાગળ પર બદલાતા રહેશે. આજે મંદી છે, કાલે તેજી આવશે. ઓછા ભાવે ખરીદી કરવાની તક મળે ત્યારે ખરીદી લેવાનું અને જ્યારે નફો મળે ત્યારે કમાઈ લેવાનું! વેપારીનો ધર્મ છે પરિસ્થિતિ સાથે અનુકૂલન સાધવું.
પણ યાદ રાખજે, આપણા ભારતીય તહેવારો શેરબજારના સેન્સેક્સ કે સોનાના ભાવ જોઈને નથી ઉજવાતા!
દિવાળી એ લક્ષ્મીજીની કૃપા અને પરિવારના પ્રેમને વધાવવાનો ઉત્સવ છે.
જો તેં તારા મનમાં આ આંકડાઓની કડવાશ અને નુકસાનનો વહેમ ભરી રાખ્યો, તો તારા આંગણે પ્રગટેલો ઘીનો દીવો પણ તને અજવાળું નહીં આપી શકે!
તારી પત્ની અંજુ અને નાનો દીકરો રુદ્ર તારી સામે આશાભરી નજરે જુએ છે કે પપ્પા ક્યારે હસશે અને ફટાકડા ફોડશે. શું તું એ નિર્દોષ બાળકની ખુશીઓ આ સોના-ચાંદીના ઘટતા ચાર્ટ પાછળ કુરબાન કરી દઈશ?"
કેશવ ભટ્ટે પણ વેધક શબ્દોમાં કહ્યું, "શાસ્ત્રોમાં કહ્યું છે કે 'સંતોષં પરમં સુખમ્'. લક્ષ્મીજી ચંચળ છે, આવે અને જાય. પણ જે ઘરમાં હાસ્ય, સંતોષ અને ઉત્સાહ હોય, ત્યાં દરિદ્રતા પણ પગ નથી મૂકી શકતી. મંદી બજારમાં હોઈ શકે, માણસના મનમાં ન હોવી જોઈએ!"
રોહન દેશમુખ અને દેવાંશ જોશીએ કહ્યું, "બિલકુલ સાચી વાત છે. અમે પણ અમારી કંપનીઓમાં પ્રોજેક્ટ્સના ઉતાર-ચઢાવ જોઈએ છીએ, પણ એનાથી ઘરનો માહોલ નથી બગાડતા."
માણેકલાલના આ શબ્દોએ હર્ષિલ મહેતાના હૃદયમાંથી ચિંતાનો મોટો બોજ હટાવી દીધો. તેના ચહેરા પર છવાયેલી હતાશાની વાદળીઓ વિખેરાઈ ગઈ.
હર્ષિલે હસીને પોતાના ફોનનો ડેટા બંધ કરી દીધો અને ખિસ્સામાં મૂકી દીધો!
તેણે માણેકલાલના પગે હાથ લગાવીને કહ્યું, "માણેક દાદા, તમે આજે મને સાચો રસ્તો બતાવી દીધો. હું આખો દિવસ મોબાઇલના લાલ-લીલા આંકડાઓમાં જ અટવાયેલો રહેતો હતો અને દિવાળીનો સાચો આનંદ ભૂલી ગયો હતો. નફો-નુકસાન તો ચાલ્યા કરશે, પણ આ દિવાળી તો આપણે પૂરી મોજ અને ખુમારીથી જ ઉજવીશું!"
સેક્રેટરી હિતેશ પટેલે પણ હસતાં-હસતાં કહ્યું, "તો પછી નક્કી રહ્યું! સોનું સસ્તું થયું છે તો ધનતેરસે હું જાગૃતિ માટે ચાંદીનો એક નાનકડો સિક્કો તો જરૂર ખરીદીશ!"
મગનકાકાએ ફરીથી તમામ વડીલો માટે ગરમાગરમ ચા અને પૌંઆની પ્લેટો પીરસી. ગાર્ડનમાં ફરી એકવાર મુક્ત હાસ્ય અને ખુશીઓની લહેરો દોડી ગઈ. આનંદનગરે ફરી સાબિત કરી દીધું કે દુનિયાના બજારો ભલે ડગમગે, પણ જ્યાં સંબંધોનો પાયો મજબૂત હોય ત્યાં ક્યારેય મંદી નથી આવતી!
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"સંસારમાં નફો અને નુકસાન એ સિક્કાની બે બાજુઓ છે, પણ મનની શાંતિ એ સૌથી મોટી અસ્કયામત છે! આજે હર્ષિલ અને હિતેશ સોના-ચાંદીના કડાકા અને વૈશ્વિક બજારના આંકડા જોઈને દિવાળી બગડ્યાની ચિંતા કરતા હતા. પણ મેં એમને એક જ વાત કહી—બજારના ભાવ માણસના હાથમાં નથી, પણ પોતાના ચહેરા પરનું સ્મિત અને પરિવારનો આનંદ સાચવવો એ સો ટકા આપણા હાથમાં છે! ઓછા ભાવે ખરીદી કરવાનો વિવેક રાખવો અને નફો મળે ત્યારે કમાઈ લેવું, પણ તહેવારના ટાણે હિસાબ-કિતાબની કડવાશ ભૂલીને પ્રેમનો દીવો પ્રગટાવવો એ જ સાચો ધર્મ છે. જ્યાં સંતોષ છે ત્યાં જ સાક્ષાત લક્ષ્મીજીનો સ્થાયી વાસ છે. આનંદનગરના આંગણે હવે માત્ર ને માત્ર દીપોત્સવની અખંડ મોજ છવાશે!"