#જોગણ
ભગ. 2.
ચિત્તોડગઢના કિલ્લાની સવાર આજે રોજ જેવી નહોતી. સૂર્યનારાયણ ઉગ્યા તો ખરા, પણ તેમનું તેજ મેવાડના કાળા પથ્થરો પર પડતાં જ જાણે ઝંખવાઈ ગયું. મહેલના મુખ્ય ચોકમાં સન્નાટો હતો, પણ એ સન્નાટો કોઈ તોફાન પહેલાની શાંતિ જેવો હતો. દાસ-દાસીઓ નીચી આંખે ફરી રહ્યા હતા. સૈનિકોની તલવારો આજે ભારે લાગતી હતી. આખા ચિત્તોડમાં એક જ વાત વાયુવેગે ફેલાઈ ગઈ હતી કે – રાણાએ જેને ઝેર આપ્યું, એ કાળના મુખમાંથી પાછી આવીને હવે મહેલ છોડી રહી છે.
અંતઃપુરમાં મીરાં પોતાના રૂમની વચ્ચોવચ ઉભી હતી. ગઈકાલ સુધી જે શરીર પર લાખો મુદ્રાઓના રેશમી વસ્ત્રો અને કિંમતી રત્નો શોભતા હતા, આજે ત્યાં માત્ર એક ખરબચડો, સાદો ભગવો ખેસ લપેટાયેલો હતો. તેના લાંબા, રેશમી કાળા વાળ ખુલ્લા હતા, જે તેની પીઠ પર વિખરાયેલા હતા. તેણે પોતાના પગમાંથી એ રાજસી મોજડીઓ પણ ઉતારી દીધી હતી. હવે તેના કોમળ પગ નગ્ન હતા, ચિત્તોડના પથ્થરો પર ચાલવા માટે તૈયાર.
તેણે છેલ્લી વાર ઓરડાના ખૂણા તરફ જોયું. એક સોનાની થાળીમાં તેના તમામ ઘરેણાં પડ્યા હતા. નવલખો હાર, હીરા જડિત નથણી, સોનાના કાંગણ... જે મેળવવા માટે સંસારની સ્ત્રીઓ તરસતી હોય છે, તે બધું જ મીરાંએ કચરાની જેમ એક બાજુ ફેંકી દીધું હતું. તેના હાથમાં હવે માત્ર એક જ તબિયત હતી – તેનો વહાલો એકતારો.
બરાબર એ જ સમયે, રૂમની બહાર રડવાનો અવાજ સંભળાયો. મીરાંની નણંદ ઉદાબાઈ દોડતી અંદર આવી. ગઈકાલની રાત્રિના ચમત્કારે ઉદાબાઈના અહંકાર અને નફરતને ઓગાળી નાખ્યા હતા. તે મીરાંના પગમાં પડી ગઈ અને તેના ભગવા વસ્ત્રનો છેડો પકડીને રડવા લાગી.
"ભાભી! મને માફ કરી દો..." ઉદાબાઈનો અવાજ ડૂસકાંઓમાં ડૂબી રહ્યો હતો. "હું પાપી છું, મેં ભાઈ વિક્રમનો સાથ આપ્યો. પણ તમે સાક્ષાત જોગમાયા છો, એ મને ગઈકાલે જ સમજાયું. કૃપા કરીને આ મહેલ છોડીને ન જાવ. જો તમે જશો, તો આ ચિત્તોડ ઉજ્જડ થઈ જશે. રાણાનો ક્રોધ શાંત થઈ જશે, હું તેમના પગે પડીશ, પણ તમે અમને છોડીને ન જાવ!"
મીરાંએ ધીમેથી નમીને ઉદાબાઈને બેઠી કરી. તેની આંખોમાં ક્રોધનો એક અંશ પણ નહોતો, બસ એક અગાધ કરુણા હતી. તેણે ઉદાબાઈના આંસુ લૂછતાં કહ્યું, "ઉદા, તું કેમ રડે છે? ચિત્તોડ ઉજ્જડ નથી થવાનું. મહેલ તો એના માટે ઉજ્જડ થાય જેનું હૃદય સંસારમાં હોય. મારું હૃદય તો ક્યારનુંય મેવાડ છોડીને દ્વારિકાના નાથ પાસે પહોંચી ગયું છે. હવે આ શરીરને અહીં રાખવાનો શો અર્થ?
"પણ ભાભી, બહારની દુનિયા બહુ ક્રૂર છે," ઉદાબાઈએ ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું. "તમે ક્યારેય મહેલની બહાર પગ નથી મૂક્યો. પથ્થરો તમારા પગને છોલી નાખશે, તડકો તમારા કોમળ ચહેરાને કાળો કરી દેશે. સાધુઓ અને ભિખારીઓની જેમ તમે ક્યાં ભટકશો?"
મીરાં સહેજ મુસ્કુરાઈ. "જેણે પરમાત્માનો આશરો લીધો હોય ને ઉદા, તેને તડકો છાંયડો જેવું કંઈ ન નડે. અને રહી વાત કાંટાની... તો મારો શ્યામ મારા દરેક પગલાં નીચે પોતાના હાથ ધરી દેશે, મને એના પર પૂરો ભરોસો છે."
મીરાંએ રૂમની બહાર પગ મૂક્યો. લાંબી ગેલેરીમાં લાઈનબદ્ધ ઉભેલી દાસીઓ રડી પડી. જે દાસીઓએ વર્ષો સુધી મીરાંની સેવા કરી હતી, તેઓ પોતાના આંસુ રોકી શકી નહીં. મીરાં દરેક પાસે ગઈ, કોઈના માથે હાથ મૂક્યો, કોઈને આલિંગન આપ્યું. તે કોઈ રાણીની જેમ નહીં, પણ એક મુક્ત પક્ષીની જેમ ચાલી રહી હતી.
જ્યારે મીરાં મહેલના મુખ્ય સિંહદ્વાર પાસે પહોંચી, ત્યારે ત્યાં રાણા વિક્રમાદિત્ય ઉભો હતો. તેની આંખો લાલ હતી, પણ એ લાલચોળ આંખોમાં ગઈકાલનો ભય હજુ પણ સાફ દેખાતો હતો. તે મીરાંની સામે જોવાની હિંમત નહોતો કરી શકતો.
"રાણાજી," મીરાંએ અંતિમ વાર પોતાના હાથ જોડ્યા. "મેવાડના આંગણે આ રાઠોડ કન્યાથી કોઈ ભૂલ થઈ હોય, તો ક્ષમા કરજો. તમારા આપેલા ઝેરે મને મુક્ત કરી દીધી. જો એ ઝેર ન હોત, તો કદાચ હું આજે પણ આ મોહમાયાના બંધનમાં હોત. તમારો આ ઉપકાર હું ક્યારેય નહીં ભૂલું."
વિક્રમાદિત્ય કંઈ ન બોલ્યો. તે બસ પથ્થરની મૂર્તિની જેમ ઉભો રહ્યો. મીરાંએ સિંહદ્વાર ઓળંગ્યો અને કિલ્લાના ઢાળવાળા રસ્તા પર ચાલવા લાગી.
પરંતુ અસલી હૃદયદ્રાવક દ્રશ્ય તો હજુ બાકી હતું.
કિલ્લાની નીચે, ચિત્તોડની આખી પ્રજા ઉમટી પડી હતી. હજારોની સંખ્યામાં લોકો રસ્તાની બંને બાજુ ઉભા હતા. સ્ત્રીઓ, બાળકો, વૃદ્ધો – બધાની આંખોમાં આંસુ હતા. પ્રજા પોતાની વહાલી મહારાણીને આ હાલતમાં જોગણ બનેલી જોઈને આક્રંદ કરી ઉઠી.
"ખમ્મા મહારાણીબાને! પાછા વળો ભાભીસા!" ના નારા હવામાં ગુંજવા લાગ્યા. લોકો મીરાંના પગની માટી પોતાના કપાળે લગાવવા લાગ્યા
એક વૃદ્ધ સ્ત્રી મીરાંની આડે ઉભી રહી ગઈ અને રડતા રડતા બોલી, "બેટા, તું તો મેવાડની લક્ષ્મી છે. તારા ગયા પછી આ ધરતી પર દુકાળ પડશે. અમને અનાથ કરીને ક્યાં જાય છે?"
મીરાંના પગ પણ એક ક્ષણ માટે થંભી ગયા. પ્રજાનો આટલો પ્રેમ જોઈને તેની આંખોમાંથી પણ અશ્રુ વહી નીકળ્યા. તેણે એકતારો છાતી સરસો ચાંપ્યો અને પ્રજા તરફ હાથ ફેલાવીને કહ્યું, "મારી વહાલી પ્રજા, હું તમને છોડીને નથી જઈ રહી. હું તો તમારા બધા વતી મારા શ્યામને મળવા જઈ રહી છું. તમે રડશો નહીં, જો તમે રડશો તો મારા ગિરધારીનું હૃદય દ્રવી ઉઠશે. બસ, તમારા હૃદયમાં રામ નામ રાખજો."
અહીં એક મોટું રહસ્ય એ હતું કે મીરાંએ અચાનક આ રાત્રે જ ઘર છોડવાનો નિર્ણય કેમ લીધો? માત્ર ઝેરનો પ્રસંગ જ કારણ નહોતો. વાસ્તવમાં, થોડા દિવસો પહેલાં જ મીરાંને કાશીથી એક ગુપ્ત પત્ર મળ્યો હતો. આ પત્ર બીજું કોઈ નહીં, પણ સાક્ષાત સંત તુલસીદાસજીએ મોકલ્યો હતો.
જ્યારે મેવાડના અત્યાચારો વધી ગયા હતા, ત્યારે મીરાંએ તુલસીદાસજીને એક પત્ર લખીને પૂછ્યું હતું: "મારા ઘરના લોકો મને ભક્તિ કરતાં રોકે છે, મારે શું કરવું જોઈએ?"
તુલસીદાસજીએ તેના જવાબમાં જે પદો લખ્યા હતા, તે મીરાંના હૃદયમાં તીરની જેમ વાગ્યા હતા. તેમણે લખ્યું હતું:
"જાકે પ્રિય ન રામ વૈદેહી, તજીયે તાહી કોટિ વૈરી સમ, જદ્યપિ પરમ સનેહી..."
(અર્થાત્: જેના હૃદયમાં રામ અને સીતા પ્રત્યે પ્રેમ નથી, તે ગમે તેટલો સગો કેમ ન હોય, તેને કરોડો શત્રુઓ સમાન ગણીને તુરંત ત્યાગ કરી દેવો જોઈએ.)
આ પત્ર જ મીરાંની અંતિમ પ્રેરણા બન્યો હતો. તેને સમજાઈ ગયું હતું કે હવે રાજમહેલના વૈભવમાં રહેવું એ પરમાત્માના અપમાન સમાન છે.
ધીમે ધીમે મીરાં ચિત્તોડની સરહદની બહાર નીકળી ગઈ. પ્રજા લાંબે સુધી તેની પાછળ દોડી, પણ મીરાંની ગતિ હવે રોકાય તેમ નહોતી. જેમ જેમ કિલ્લો દૂર થતો ગયો, તેમ તેમ મીરાંના મનનો ભાર હળવો થતો ગયો.
સાંજ પડવા આવી હતી. મીરાં એક ઘટાદાર વડના વૃક્ષ નીચે બેઠી. તેના પગમાં સોજા આવી ગયા હતા અને કાંટા વાગવાથી લોહીના ટપકાં જમીન પર પડતા હતા. પણ તેના ચહેરા પર થાકનું કોઈ નામ નહોતો. તેણે પોતાનો એકતારો મેળવ્યો અને રાત્રિના નીરવ શાંતિમાં ગાવાનું શરૂ કર્યું:
"પગ ઘૂંઘરૂ બાંધ મીરાં નાચી રે...
લોગ કહે મીરાં ભઈ બાવરી, ન્યાત કહે કુલનાસી રે..."
જંગલના પશુ-પક્ષીઓ પણ આ દિવ્ય અવાજ સાંભળીને શાંત થઈ ગયા. મીરાં હવે એકલી નહોતી, તેની સાથે તેની ભક્તિ અને તેનો અદ્રશ્ય શ્યામ હતો. ચિત્તોડની મહારાણી હવે સદંતર ભૂંસાઈ ચૂકી હતી, અને ઇતિહાસના પાના પર સુવર્ણ અક્ષરે એક જ નામ અંકાઈ ગયું હતું – "જોગણ મીરાં".
પરંતુ, ચિત્તોડ છોડવું એ તો માત્ર શરૂઆત હતી. આગળનો રસ્તો અજાણ્યો હતો, ડાકુઓનો ભય હતો, હિંસક પશુઓ હતા અને સૌથી મોટો પડકાર એ હતો કે એક એકલી સ્ત્રી આટલી લાંબી યાત્રા કેવી રીતે પૂરી કરશે? શું રાણા વિક્રમાદિત્ય તેને શાંતિથી જીવવા દેશે, કે તેની પાછળ સૈનિકો મોકલશે?
(ક્રમશઃ ભાગ 3. માં...)
#મીરાંબાઈ
#કૃષ્ણસખી
#MansiDesaiShastriNiVartao
#ગુજરાતીસાહિત્ય