#જોગણ
ભાગ. 4.
વૃંદાવનની કુંજગલીઓ આજે રાધા-કૃષ્ણના નાદથી ગુંજી રહી હતી. યમુનાના કિનારે ઠંડો પવન લહેરાતો હતો અને કદંબના વૃક્ષો જાણે સદીઓ જૂની ગોપીઓની યાદમાં ઝૂમી રહ્યા હતા. આ પવિત્ર નગરીમાં ભક્તિનો દરિયો વહેતો હતો, પણ એ દરિયાની વચ્ચે જ્ઞાન અને વૈરાગ્યના કઠોર નિયમોની દીવાલો પણ ચણાયેલી હતી.
ચિત્તોડની રાજરાણી અને હવે આખા ભારતવર્ષની લાડીલી 'જોગણ' બની ચૂકી મીરાં જ્યારે વૃંદાવનની ગલીઓમાં આવી, ત્યારે તેની પાછળ સેંકડો ભક્તોની ભીડ ઉમટી પડી. લોકો તેના એકતારાના સૂર પર મંત્રમુગ્ધ થઈને નાચવા લાગતા. પરંતુ મીરાંનું હૃદય તો અહીં કોઈ પ્રશંસા મેળવવા નહોતું આવ્યું, તેને તો તેના ગિરધારીની અનુભૂતિ જોઈતી હતી.
વૃંદાવનમાં એ સમયે ગૌડીય સંપ્રદાયના પરમ પૂજ્ય અને વિદ્વાન સંત શ્રી જીવ ગોસ્વામીજીનો ભારે પ્રભાવ હતો. તેઓ કઠોર તપસ્વી હતા. તેમણે ભક્તિના માર્ગે એક આકરી પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે – 'હું આજીવન કોઈ સ્ત્રીનું મુખ નહીં જોઉં અને કોઈ સ્ત્રી સાથે સંવાદ નહીં કરું.' તેઓ પોતાના આશ્રમમાં એકાંતમાં રહીને માત્ર કૃષ્ણ ભક્તિ અને ગ્રંથ લેખન કરતા.
મીરાં જ્યારે આશ્રમના દ્વારે પહોંચી, ત્યારે તેણે અત્યંત આદરપૂર્વક દાસી દ્વારા અંદર સંદેશો મોકલાવ્યો: "મેવાડથી એક જોગણ પરમ સંતના દર્શન કરવા અને કૃષ્ણ ચર્ચા કરવા માટે આતુર છે."
આશ્રમની અંદરથી થોડી જ વારમાં જીવ ગોસ્વામીના શિષ્ય પાછા આવ્યા. તેમના હાથ જોડાયેલા હતા, પણ ચહેરા પર સંકોચ હતો. તેમણે નમ્રતાથી કહ્યું, "હે દેવી, પ્રણામ. પણ ગુરુદેવ તમારી સાથે મુલાકાત નહીં કરી શકે. તેમની કઠોર પ્રતિજ્ઞા છે કે તેઓ કોઈ નારીના દર્શન કરતા નથી. તમે બહારથી જ પ્રણામ કરીને જઈ શકો છો."
આ સાંભળીને ત્યાં હાજર રહેલા અન્ય ભક્તોના દિલ દુભાયા. પણ મીરાં? મીરાંના ચહેરા પર કોઈ ક્રોધ ન આવ્યો, કોઈ દુઃખ ન થયું. ઉલટાનું, તેના હોઠ પર એક ભેદી અને દિવ્ય સ્મિત રેલાઈ ગયું. તેની આંખોમાં જ્ઞાનની એ અગ્નિ પ્રગટી, જે સદીઓ જૂના અહંકારને ક્ષણભરમાં ભસ્મીભૂત કરી શકે.
તેણે શિષ્ય તરફ જોયું અને અત્યંત ગંભીર પણ મધુર અવાજે કહ્યું, "ભાઈ! તમારા ગુરુદેવને જઈને મારો એક નાનો સવાલ પૂછજો. આ મીરાંનો સવાલ છે કે... શું વૃંદાવનમાં કૃષ્ણ સિવાય પણ કોઈ પુરુષ અસ્તિત્વ ધરાવે છે?"
શિષ્ય આ સવાલ સાંભળીને આભો બની ગયો.
મીરાંએ પોતાની વાત આગળ વધારતા કહ્યું, "હું તો આજ સુધી એમ જ સમજતી હતી કે આ સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં, અને ખાસ કરીને આ વૃંદાવનની પવિત્ર ભૂમિ પર માત્ર એક જ પુરુષ છે – પરમ પરમાત્મા શ્રી કૃષ્ણ. અને આપણે બધા – ભલે આપણું શરીર સ્ત્રીનું હોય કે પુરુષનું – આત્માના સ્તરે તો તેમની ગોપીઓ છીએ, તેમની પ્રકૃતિ છીએ. આજે મને ખબર પડી કે અહીં ગોપીઓ સિવાય પણ કોઈ પોતાને 'પુરુષ' માને છે!"
મીરાંના આ અદ્ભુત શબ્દો આશ્રમની ઊંચી દીવાલોને ચીરીને સીધા અંદરના ખંડમાં બેઠેલા જીવ ગોસ્વામીના કાન પર પડ્યા.
એ શબ્દો માત્ર અવાજ નહોતા, એ તો જ્ઞાનનો એવો પ્રચંડ હથોડો હતો જેણે ગોસ્વામીજીના વર્ષોના જ્ઞાન અને તપસ્યાના અહંકારને એક જ ઝાટકે તોડી નાખ્યો. આધ્યાત્મિકતાનું આ એક એવું પરમ રહસ્ય હતું, જે મીરાંએ એક જ લીટીમાં સમજાવી દીધું હતું. પરમાત્મા સામે આત્માનું કોઈ લિંગ હોતું નથી.
જીવ ગોસ્વામીની આંખો ખૂલી ગઈ. તેમનું શરીર ધ્રૂજવા લાગ્યું. તેમને સમજાયું કે જે સ્ત્રી બહાર ઉભી છે, તે કોઈ સામાન્ય જોગણ નથી, તે તો સાક્ષાત પ્રેમભક્તિની મૂર્તિ છે, જે તેમના કરતાં પણ ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક શિખર પર બેઠી છે.
તેઓ પોતાના આસન પરથી ઉભા થઈ ગયા. ઉઘાડા પગે, દોડતા શ્વાસે તેઓ આશ્રમના મુખ્ય દ્વાર તરફ ભાગ્યા. તેમની પ્રતિજ્ઞા, તેમનો નિયમ બધું જ પાછળ છૂટી ગયું. બહાર આવીને જેવું તેમણે મીરાંનું દિવ્ય અને તેજસ્વી સ્વરૂપ જોયું, સંત ગોસ્વામીજીના હાથ આપોઆપ જોડાઈ ગયા અને તેમની આંખોમાંથી અશ્રુધારા વહી નીકળી.
તેઓ મીરાંના ચરણોમાં નમી પડ્યા અને બોલ્યા, "હે દેવી! મને ક્ષમા કરો. મારું જ્ઞાન આંધળું હતું. તમે આજે મારી આંખો ખોલી દીધી. વાસ્તવમાં આ સંસારમાં કૃષ્ણ સિવાય કોઈ પુરુષ છે જ નહીં. તમે ધન્ય છો અને તમારો આ પ્રેમ ધન્ય છે."
વૃંદાવનના ઇતિહાસમાં આ એક અભૂતપૂર્વ પ્રસંગ હતો. એક મહાન સંત એક જોગણ સામે નતમસ્તક થયા હતા. એ દિવસે જ્ઞાનનો પરાજય થયો હતો અને પ્રેમનો વિજય થયો હતો.
મીરાં વૃંદાવનમાં લાંબો સમય રહી. તે રાત્રિના સમયે નિધિવન અને યમુના કિનારે એકલી ભટકતી. તેના વિરહના પદો સાંભળીને વૃંદાવનના પક્ષીઓ પણ મૌન થઈ જતા. પણ જેમ જેમ દિવસો વિતતા ગયા, તેમ તેમ મીરાંને સમજાયું કે તેના નાથના અસલી દર્શન તો તેને દ્વારિકામાં જ થશે, જ્યાં તેના શ્યામ રણછોડરાય બનીને બિરાજે છે.
તેણે વૃંદાવનની માટીને પ્રણામ કર્યા અને સાધુઓની સંગત છોડીને પોતાની અંતિમ યાત્રા તરફ પગ ઉપાડ્યા – ગુજરાતની પવિત્ર ભૂમિ, દ્વારિકા ધામ.
પરંતુ, દ્વારિકામાં મીરાંની સફરનો અંત કેવો થવાનો હતો? ઇતિહાસનું સૌથી મોટું અને હૃદયદ્રાવક રહસ્ય હજુ બાકી હતું, જેને વાંચીને આજે પણ પથ્થર હૃદયના માણસો રડી પડે છે. રણછોડરાયની મૂર્તિમાં સમાઈ જતાં પહેલાં મીરાંએ કયું અંતિમ પદ ગાયું હતું? અને તેની સાડીનો છેડો મૂર્તિની બહાર કેમ રહી ગયો હતો?
(crumbsઃ અંતિમ ભાગ - 5 માં...)
#મીરાંબાઈ
#કૃષ્ણસખી
#ગુજરાતીસાહિત્ય
#MansiDesaiShastriNiVartao