🪔✨ પ્રકરણ ૯૫: વિક્રમ શર્માની ‘દેશી થીમ’, માટીના કોડિયાંની શોધ અને કુંભાર પરિવારની ખરી દિવાળી!
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"ચીનની પ્લાસ્ટિક સીરીઝ અને કેમિકલવાળી મીણબત્તીઓ ઘરને ભલે થોડીવાર આંજી દે સાહેબ, પણ માટીના એક દેશી કોડિયામાં આખા ભારતનો આત્મા ધબકે છે! દિવાળીની ખરી રોશની બજારના વૈભવમાં નથી, કોઈ ગરીબ કુંભારના ચાકડાને ફરી ઘૂમતો કરીને એના ઘરમાં અનાજનો કોઠાર ભરી દેવામાં છે!"
દિવાળી પૂર્વે આનંદનગર સોસાયટીના ક્લબ હાઉસમાં વાર્ષિક શણગાર બેઠક ચાલી રહી હતી.
ઇવેન્ટ મેનેજર વિક્રમ શર્માએ પ્રોજેક્ટર પર સોસાયટીના ડેકોરેશનનું પ્રેઝન્ટેશન રજૂ કરતાં કહ્યું, "મિત્રો અને વડીલો! દર વર્ષે આપણે હજારો રૂપિયાની ચાઇનીઝ પ્લાસ્ટિક લાઇટો અને એલઇડી લડીઓ લગાવીએ છીએ. પણ આ વર્ષે આનંદનગરમાં આપણે સંપૂર્ણ પરંપરાગત 'દેશી માટી થીમ' રાખવી છે! સોસાયટીના ગેટથી લઈને દરેક બ્લોકની બાલ્કનીઓ, પગથિયાં અને સેન્ટ્રલ ગાર્ડનમાં માત્ર ને માત્ર ગાયના ઘી અને તલના તેલથી ઝળહળતાં માટીના દેશી કોડિયાં પ્રગટાવવાં છે!"
આ વિચાર સાંભળીને સિનિયર સિટિઝન વડા માણેક લાલ, રૂસ્તમ દારૂવાલા, સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ અને પ્રમુખ હર્ષિલ મહેતાએ તાળીઓ પાડી દીધી. રૂસ્તમજીએ કહ્યું, "પરવરદિગાર! વિક્રમિયા, આ તેં લાખ રૂપિયાની વાત કરી બાવા! માટીની સુગંધ આગળ પેલી ચાઇનીઝ લડીઓ સાવ બેકાર છે!"
પરંતુ સમસ્યા એ થઈ કે જ્યારે વિક્રમ શર્મા અને સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ બજારમાં માટીના પરંપરાગત કોડિયાં શોધવા ગયા, ત્યારે આખા શહેરના કુંભારવાડા ખાલી મળ્યા! બજારમાં માત્ર ફેક્ટરીમાં બનેલી પ્લાસ્ટિક જેવી મીણબત્તીઓ, વેક્સ-દીવા અને સિલિકોનની ચાઇનીઝ લાઇટો જ વેચાઈ રહી હતી. માટીના સાચા કોડિયાં બનાવતો કોઈ હાથ-કારીગર મળતો જ નહોતો.
વિક્રમ શર્માએ નિરાશ થઈને ક્લબ હાઉસમાં કહ્યું, "માણેકકાકા, આખા શહેરમાં કોઈ કોડિયાં બનાવનાર કુંભાર પરિવાર જ નથી મળતો! બધા કહે છે કે હવે હાથથી કોડિયાં બનાવવાનું કોઈને પરવડતું નથી."
આ વાત સાંભળીને પત્રકાર અને મીડિયા રિપોર્ટર તેજસ્વી દેશમુખ અને ૮૦ વર્ષના વડીલ માણેક લાલ આગળ આવ્યા.
તેજસ્વીએ પોતાના પત્રકારત્વના સંપર્કો તપાસ્યા અને જણાવ્યું કે શહેરની હદથી ૧૫ કિલોમીટર દૂર, હાઈવે પાસેના એક છેવાડાના ખેતરમાં વર્ષો જૂનો એક પરંપરાગત કુંભાર પરિવાર રહે છે. માણેક લાલ, તેજસ્વી દેશમુખ અને વિક્રમ શર્મા તાત્કાલિક ગાડી લઈને ત્યાં પહોંચ્યા.
ખેતરના એક ખૂણે માટીનું કાચું ખોરડું હતું. આંગણામાં વર્ષો જૂનો ચાકડો (ચાક) ધૂળ ખાતો પડ્યો હતો અને બાજુમાં સુકાઈ ગયેલી માટીના ઢગલા હતા.
ઘરમાં વૃદ્ધ કુંભાર રામજીભાઈ અને તેમની પત્ની લાચારીથી બેઠા હતા. તેમના બે નાના બાળકો ફાટેલા કપડાં પહેરીને ચૂલા પાસે બેઠા હતા જ્યાં માંડ સૂકી રોટલી શેકાઈ રહી હતી.
માણેક લાલે જઈને રામજીભાઈના ખભા પર હાથ મૂક્યો, "રામજીભાઈ, અમે આનંદનગર સોસાયટીમાંથી આવ્યા છીએ. અમારે દિવાળી માટે પાંચ હજાર માટીના દેશી કોડિયાં જોઈએ છે. તમે બનાવી આપશો?"
આ સાંભળીને રામજીભાઈની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા. તેમણે હાથ જોડીને કહ્યું:
"બાપુ, તમે બહુ મોડા આવ્યા. અમે છેલ્લા બે વર્ષથી કોડિયાં બનાવવાનું સાવ બંધ કરી દીધું છે! શહેરમાં લોકો હવે પ્લાસ્ટિકની લાઇટો, ફેન્સી મીણબત્તીઓ અને રેડીમેડ ચાઇનીઝ દીવાઓ વાપરે છે. ગયા વર્ષે મેં રાત-દિવસ એક કરીને ત્રણ હજાર કોડિયાં બનાવ્યા હતા, પણ બજારમાં કોઈએ પાંચ રૂપિયે ડઝન પણ ન પૂછ્યા! માટી લાવવાનો ખર્ચ પણ માથે પડ્યો અને આખો માલ પડી રહ્યો. અમારે ભૂખ્યા સૂવાનો વારો આવ્યો બાપુ! એટલે ચાકડો બંધ કરીને હું હવે મજૂરી કરવા જાઉં છું."
આ સાંભળીને માણેક લાલનું હૃદય પીગળી ગયું. આધુનિકતાના આંધળા દેખાડામાં આપણા પરંપરાગત કારીગરો કેવી રીતે ભૂખમરાના આરે આવી ગયા છે, એ જોઈને તેજસ્વી દેશમુખની આંખો પણ ભીની થઈ ગઈ.
માણેક લાલે તે જ ક્ષણે મનમાં મક્કમ સંકલ્પ કર્યો કે આ ગરીબ કુંભાર પરિવારની દિવાળી સુધારવી જ પડશે!
તેમણે પોતાના ખિસ્સામાંથી દસ હજાર રૂપિયા રોકડા કાઢીને રામજીભાઈના હાથમાં મૂકી દીધા:
"રામજીભાઈ, આ લ્યો દસ હજાર રૂપિયા એડવાન્સ! આજથી જ તમારો આ ચાકડો ફરીથી ઘૂમવો જોઈએ. તમે પાંચ હજાર નહીં, પણ આઠ હજાર માટીના સુંદર, મજબૂત કોડિયાં બનાવો. તમારા એકેએક કોડિયાં હાથોહાથ વેચાઈ જશે એની ખાતરી હું અને મારી આનંદનગર સોસાયટી આપીએ છીએ! આજુબાજુની સોસાયટીઓમાં પણ અમે જ આ માલ વેચાવીશું."
રામજીભાઈ અને તેમની પત્ની સ્તબ્ધ થઈ ગયા. વૃદ્ધ કુંભારની આંખોમાંથી કૃતજ્ઞતાના આંસુ વહી નીકળ્યા. તેમણે ચાકડાને હાથ જોડીને વંદન કર્યા અને આખો પરિવાર ફરીથી ભીની માટી ગૂંદવા લાગી ગયો. ચાકડો ફરી સ્પીડમાં ફરવા લાગ્યો અને રામજીભાઈના અનુભવી હાથમાંથી કલાત્મક કોડિયાં આકાર લેવા લાગ્યા!
શહેરમાં પાછા ફરીને તેજસ્વી દેશમુખ અને માણેક લાલે સ્થાનિક મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેટર સાથે તાત્કાલિક બેઠક કરી.
તેજસ્વીએ પત્રકાર તરીકે ભારપૂર્વક કહ્યું કે સ્થાનિક શ્રમજીવીઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 'વોકલ ફોર લોકલ' હેઠળ મુખ્ય રોડ પર સ્ટોલની મંજૂરી મળવી જોઈએ. કોર્પોરેટરે આનંદનગરની આ પહેલને બિરદાવી અને મુખ્ય ચાર રસ્તા પાસે વિનામૂલ્યે એક મોટો 'માટીના દીવડા સ્ટોલ' ઊભો કરવાની તાત્કાલિક પરવાનગી આપી દીધી.
ધનતેરસના આગલા દિવસે રામજીભાઈ ટેમ્પો ભરીને આઠ હજાર માટીના સુગંધી, અસલી દેશી કોડિયાં લઈને આનંદનગરના ગેટ પર આવ્યા.
વિક્રમ શર્મા, રાહુલ અગ્રવાલ, દેવાંશ જોશી અને રોહન દેશમુખે ભેગા મળીને સોશિયલ મીડિયા પર અને આસપાસની પાંચ મોટી રેસિડેન્શિયલ સોસાયટીઓના વોટ્સએપ ગ્રુપ્સમાં સંદેશો વહેતો મૂક્યો:
"આ વખતે ચાઇનીઝ પ્લાસ્ટિક મુક્ત દિવાળી! આપણી સંસ્કૃતિના સાચા દીવા ખરીદો અને કુંભાર પરિવારના ઘરમાં અજવાળું પાથરો!"
અને ચમત્કાર થયો!
આનંદનગરના પરિવારો—વસંતી બા, જાગૃતિ પટેલ, રેણુ શર્મા, અંજુ મહેતા અને તમામ સભ્યોએ બબ્બે-ત્રણસો કોડિયાં ખરીદી લીધાં.
ચાર રસ્તા પર મુકાયેલા સ્ટોલ પર આજુબાજુની સોસાયટીઓની એટલી ભીડ જામી કે જોતજોતામાં માત્ર પાંચ જ કલાકમાં રામજીભાઈના તમામ આઠ હજાર કોડિયાં હાથોહાથ વેચાઈ ગયા! લોકોએ રામજીભાઈને રાજી થઈને વધારાના પૈસા પણ આપ્યા.
સાંજે જ્યારે રામજીભાઈના હાથમાં તમામ કોડિયાંના વેચાણના હજારો રૂપિયા રોકડા આવ્યા, ત્યારે તેમનાથી રડી પડાયું.
તેમણે પોતાના બંને બાળકો માટે નવા કપડાં, દિવાળીની મીઠાઈ અને ફટાકડા ખરીદ્યા. રામજીભાઈએ દોડીને માણેક લાલ અને તેજસ્વીના ચરણ સ્પર્શ કર્યા, "બાપુ, આજે તમારા કારણે મારા ચૂલામાં રોટલો પાકશે અને મારા આંગણે ખરી દિવાળી ઉજવાશે! તમે મારા ભૂખે મરતા ચાકડાને ફરી જીવતો કરી દીધો!"
માણેક લાલે રામજીભાઈને ગળે લગાવ્યા, "રામજીભાઈ, તમારા આ માટીના દીવાઓમાં જ ભારતની ખરી આત્મા વસે છે!"
સાંજ ઢળતાં જ આનંદનગર સોસાયટીનો નજારો જોવા જેવો હતો. કોઈ પ્લાસ્ટિક નહીં, કોઈ ચાઇનીઝ લડીઓ નહીં! ગેટથી લઈને સમગ્ર પરિસરમાં હજારો માટીના કોડિયાં તેલ-ઘીની સોડમ સાથે ઝળહળી ઊઠ્યા. માટીના પવિત્ર અજવાળામાં આખું આનંદનગર સાક્ષાત અયોધ્યા નગરી જેવું ચમકી રહ્યું હતું.
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"દિવાળી એટલે માત્ર પોતાના ઘરની બારીઓમાં રોશની કરી દેવી એટલું જ નથી, પણ જેમના ઘરમાં અંધકાર છે એમના ચૂલામાં આશાનો દીવો પ્રગટાવવો એ જ સાચો દીપોત્સવ છે! આજે જ્યારે રામજીભાઈના આંસુ આનંદના સ્મિતમાં ફેરવાયા અને એમના બનાવેલા માટીના કોડિયાંએ આખી સોસાયટીને અજવાળી દીધી, ત્યારે સમજાયું કે 'વોકલ ફોર લોકલ' એ માત્ર સૂત્ર નથી પણ આપણી માનવતાની ફરજ છે. માટીમાંથી બનેલો એક નાનકડો દીવો જ્યારે કોઈ ગરીબનું પેટ ભરે છે, ત્યારે એ દીવો માત્ર માટીનો નથી રહેતો પણ સાક્ષાત મહાલક્ષ્મીનો આશીર્વાદ બની જાય છે. આનંદનગરના આંગણે આજે પ્રેમ, સંસ્કૃતિ અને સેવાનો સૌથી મોટો દીવો પ્રગટ્યો છે!"