🌅🌊 પ્રકરણ ૧૧૫: છઠ પૂજાનો પાવન ઉજાસ, શર્મા પરિવારોની અખંડ શ્રદ્ધા અને સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ પર સૂર્ય-જળ ઉપાસના!
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"દુનિયાના તમામ ધર્મોમાં માત્ર ઊગતા સૂરજને સલામ થાય છે સાહેબ, પણ આપણી સનાતન સંસ્કૃતિનું 'છઠ મહાપર્વ' એટલું વિરાટ છે કે જ્યાં પહેલાં આથમતા સૂરજને નમન થાય છે અને પછી ઊગતા સૂરજને અર્ઘ્ય અર્પણ કરાય છે! જળ અને તેજની આ ઉપાસના શીખવે છે કે પ્રકૃતિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા એ જ સાચો ઈશ્વરભક્તિ માર્ગ છે!"
કારતક સુદ છઠ એટલે કે પ્રકૃતિ, જળ અને સૂર્યદેવની ઉપાસનાનો મહાપર્વ—છઠ પૂજા!
દિવાળીના તહેવારો પૂરા થયા પછી પણ આનંદનગર સોસાયટીમાં ઉત્સવનો રંગ ઓછો થયો નહોતો. આજના દિવસે સોસાયટીના બંને શર્મા પરિવારો—સરકારી અધિકારી રાજેશ શર્મા, તેમનાં પત્ની પૂજા શર્મા, પિતા મદન લાલ શર્મા, બા રાધિકા શર્મા તથા ઇવેન્ટ મેનેજર વિક્રમ શર્મા અને બ્યુટી એક્સપર્ટ રેણુ શર્માના ઘરમાં વહેલી સવારથી જ અલૌકિક ભક્તિમય માહોલ હતો.
પૂજા શર્મા અને રેણુ શર્માએ છઠ મહાપર્વનું અત્યંત કઠિન ૩૬ કલાકનું નિર્જળા વ્રત રાખ્યું હતું. ગઈકાલે 'ખરના' નો પ્રસાદ ગ્રહણ કર્યા પછી, આજે વહેલી સવારથી જ બંને શર્મા પરિવારોના રસોડામાંથી શુદ્ધ ઘીમાં તળાતા પરંપરાગત 'ઠેકુઆ' (ઘઉંનો લોટ, ગોળ અને સૂકા મેવામાંથી બનતી પવિત્ર વાનગી) અને ચોખાના લાડુની મીઠી સોડમ આખા બ્લોકમાં પ્રસરી રહી હતી.
સાંજના ચાર વાગ્યે બંને શર્મા પરિવારો પરંપરાગત વસ્ત્રોમાં સજ્જ થઈને નીચે લૉબીમાં આવ્યા. પૂજા અને રેણુ શર્માએ પીળા અને લાલ રંગની સુંદર સાડી પહેરી હતી અને નાકથી માંડીને માથા સુધી કેસરી સિંદૂર લગાવીને ભારતીય નારીના સૌભાગ્ય અને શ્રદ્ધાનું દર્શન કરાવ્યું હતું.
વાંસના મોટા સૂપડા (દૌરા) માં ઠેકુઆ, શેરડીના લાંબા સાંઠા, નાળિયેર, કેળાં, સફરજન, આદુ-હળદરના લીલા છોડ, કંકુ અને માટીના દીવડા ગોઠવીને લાલ કપડાથી ઢાંકવામાં આવ્યા હતા.
આનંદનગર સોસાયટીની ખાસિયત જ એ હતી કે અહીં દરેક પ્રાંત અને દરેક સમાજના તહેવારો આખી સોસાયટી પોતાનો તહેવાર માનીને ઉજવતી!
માણેક લાલ, રૂસ્તમ દારૂવાલા, કેશવ ભટ્ટ, ૭૫ વર્ષના વડીલ વસંતી બા , ભાવના બા, સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ, પ્રમુખ હર્ષિલ મહેતા, ઓટો-એક્સપર્ટ રોહન દેશમુખ, તેજસ્વી દેશમુખ, રાહુલ અગ્રવાલ, શ્રુતિ અગ્રવાલ અને પ્રતીક શાહ નીચે ગેટ પાસે શર્મા પરિવારોને શુભેચ્છા આપવા એકઠા થયા હતા.
કેશવ ભટ્ટજીએ હાથ જોડીને કહ્યું, "રાજેશભાઈ, વિક્રમભાઈ... છઠ પૂજા એ વૈદિક કાળથી ચાલી આવતી સૌથી શુદ્ધ પ્રકૃતિ-પૂજા છે. સૂર્યદેવ પ્રત્યક્ષ નારાયણ છે અને છઠી મૈયા સંતાનોની રક્ષા કરનાર માતા છે. તમારું આ વ્રત સમગ્ર આનંદનગર માટે કલ્યાણકારી બની રહેશે!"
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ પોતાની વિન્ટેજ મૂંછો પર હાથ ફેરવતાં ખડખડાટ હસીને કહ્યું, "પરવરદિગાર! રાજેશિયા અને વિક્રમિયા, તમે એકલા-એકલા જશો એ કેમ ચાલે બાવા? અમે પણ અમારી ગાડીઓ લઈને તમારી સાથે અમદાવાદના સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ પર છઠ મહાપર્વના દિવ્ય દર્શન કરવા આવીએ છીએ!"
આ સાંભળીને બંને શર્મા પરિવારોની આંખો હર્ષથી છલકાઈ ગઈ. રાજેશ શર્મા અને વિક્રમ શર્માએ વાંસના પવિત્ર સૂપડા પોતાના માથે ઊંચક્યા અને આખો કાફલો અમદાવાદના સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ (ઇન્દિરા બ્રિજ / શાહીબાગ ઘાટ) ખાતે આયોજિત ભવ્ય છઠ મહોત્સવમાં જવા નીકળી પડ્યો!
અસ્ત થતા સૂર્યને વંદન
સાંજના પાંચ વાગ્યે જ્યારે આનંદનગરનો પરિવાર સાબરમતી રિવરફ્રન્ટના વિશાળ ઘાટ પર પહોંચ્યો, ત્યારે ત્યાંનો નજારો જોઈને સૌ મંત્રમુગ્ધ થઈ ગયા!
લાખો શ્રદ્ધાળુઓની ભીડ, રંગબેરંગી રોશની, ફૂલોના તોરણો અને હવામાં ગૂંજતા પારંપરિક લોકગીતો—‘કાંચ હી બાંસ કે બહંગિયા, બહંગી લચકત જાય...’ થી સમગ્ર સાબરમતી તટ કોઈ પવિત્ર તીર્થક્ષેત્ર જેવો ભાસી રહ્યો હતો.
સંધ્યાકાળે પશ્ચિમ આકાશમાં સૂર્યનારાયણ લાલ-કેસરી રંગો વિખેરતા અસ્ત થવાની તૈયારીમાં હતા.
રાજેશ શર્મા, વિક્રમ શર્મા, પૂજા શર્મા, રેણુ શર્મા, મદન લાલ શર્મા અને રાધિકા શર્મા પવિત્ર સાબરમતીના જળમાં કમર સુધી ઊભા રહ્યા. હાથમાં ઠેકુઆ, ફળો અને પ્રગટેલા દીવડાઓથી ભરેલું વાંસનું સૂપડું લઈને, સૂર્યદેવની સામે મુખ રાખીને દૂધ અને જળની ધારા વડે 'સંધ્યા અર્ઘ્ય' અર્પણ કરવામાં આવ્યું!
તેજસ્વી દેશમુખે આ દ્રશ્ય જોઈને કહ્યું, "વાહ! દુનિયામાં છઠ એકમાત્ર એવું પર્વ છે જ્યાં ડૂબતા સૂરજની પણ એટલી જ શ્રદ્ધાથી પૂજા થાય છે જેટલી ઊગતા સૂરજની! આ શીખવે છે કે જીવનમાં સુખ-સમૃદ્ધિનો ઉદય હોય કે પડતીનો અસ્ત—બંને અવસ્થામાં પરમાત્મા પ્રત્યે સમભાવ અને આભાર માનવો જોઈએ."
સૂર્યાસ્ત પછી ઘાટ પર શેરડીના સાંઠાનો મંડપ બનાવી, માટીના હાથી પર દીવડા પ્રગટાવીને કોસી ભરવાની વિધિ થઈ. હજારો દીવાઓનું પ્રતિબિંબ જ્યારે સાબરમતીના શાંત પાણીમાં ઝળહળ્યું, ત્યારે આખું રિવરફ્રન્ટ તારલિયાની નગરી જેવું ચમકી ઊઠ્યું!
રાત્રે ઘરે પરત ફર્યા પછી, બીજા દિવસે વહેલી પરોઢે ચાર વાગ્યે ફરી એકવાર બંને શર્મા પરિવારો—સાથે હિતેશ પટેલ, હર્ષિલ મહેતા, રોહન દેશમુખ અને દેવાંશ જોશી—ફરીથી રિવરફ્રન્ટના ઘાટ પર પહોંચ્યા.
ઠંડા પવનની લહેરો વચ્ચે શ્રદ્ધાળુઓ પાણીમાં ઊભા રહીને પૂર્વ આકાશમાં સૂર્યનારાયણના પ્રથમ કિરણની આતુરતાથી પ્રતીક્ષા કરી રહ્યા હતા.
જેવું પૂર્વ દિશામાં અરુણોદય થયું અને સૂર્યદેવનું સોનેરી બિંબ ક્ષિતિજ પર પ્રગટ્યું, કે આખા ઘાટ પર ‘છઠી મૈયા કી જય... સૂર્યદેવ કી જય!’ ના ગગનભેદી નાદ ગૂંજી ઊઠ્યા!
પૂજા શર્મા અને રેણુ શર્માએ ઊગતા સૂરજને ગંગાજળ અને ગાયના કાચા દૂધ વડે 'ઉષા અર્ઘ્ય' અર્પણ કર્યું. આ સાથે જ તેમનું ૩૬ કલાકનું કઠિન નિર્જળા વ્રત પૂર્ણ થયું!
માણેક લાલે સાબરમતીના પવિત્ર જળને સ્પર્શીને મસ્તકે ચડાવતાં કહ્યું:
"જુઓ મિત્રો, છઠ પૂજા એ માત્ર ધાર્મિક વિધિ નથી, પણ જળસ્ત્રોતો અને પ્રકૃતિની શુદ્ધિનું મહાઅભિયાન છે. નદીઓ, તળાવો અને સૂર્યપ્રકાશ વગર પૃથ્વી પર જીવન અશક્ય છે. જ્યારે માણસ પાણીમાં ઊભા રહીને સૂર્યની પૂજા કરે છે, ત્યારે તે નદીને માતા માનીને એને સ્વચ્છ રાખવાની પ્રતિજ્ઞા લે છે!"
વ્રતના પારણાં કર્યા પછી બંને શર્મા પરિવારો જ્યારે આનંદનગર સોસાયટીમાં પાછા ફર્યા, ત્યારે ગેટ પર આખી સોસાયટીએ તાળીઓના ગડગડાટથી તેમનું સ્વાગત કર્યું.
પૂજા શર્મા અને રેણુ શર્માએ તમામ વડીલો—માણેક લાલ, વસંતી બા, ભાવના બા, રૂસ્તમ દારૂવાલા, કેશવ ભટ્ટ—તથા તમામ પડોશીઓ અને બાળકોને છઠ પૂજાનો સૌથી પવિત્ર અને સ્વાદિષ્ટ પ્રસાદ 'ઠેકુઆ' અને ફળો વહેંચ્યાં.
નાના ઓમ અને રુદ્રે ઠેકુઆ ખાઈને ખુશીથી કહ્યું, "આંટી, આ બિસ્કિટ તો બહુ જ મીઠા અને મસ્ત છે!"
આનંદનગરના પ્રાંગણમાં ગુજરાતી, રાજસ્થાની, મહારાષ્ટ્રીયન, પંજાબી, બંગાળી અને બિહારી-પૂર્વાંચલ સંસ્કૃતિઓનો એવો અતૂટ સંગમ રચાયો હતો, જે સાચા અર્થમાં 'એક ભારત, શ્રેષ્ઠ ભારત'ની જીવંત તસવીર રજૂ કરતો હતો.
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"જ્યાં પ્રકૃતિની પૂજા થાય છે ત્યાં પરમાત્મા સ્વયં બિરાજે છે! આજે શર્મા પરિવારો સાથે અમદાવાદના સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ પર છઠ મહાપર્વના દિવ્ય દર્શન કરીને જીવન ધન્ય બની ગયું. અસ્ત થતા સૂરજને સંધ્યા અર્ઘ્ય અને ઊગતા સૂરજને ઉષા અર્ઘ્ય અર્પણ કરવાની આ પરંપરા માનવજાતને સૌથી મોટો પાઠ ભણાવે છે—કે જીવનમાં ચડતી હોય કે પડતી, બંને સમયે નમ્ર અને કૃતજ્ઞ રહેવું. નદીઓના જળ અને સૂર્યના તેજ વગર સૃષ્ટિની કલ્પના પણ અશક્ય છે. આનંદનગરની સૌથી મોટી તાકાત એ છે કે અહીં દરેક રાજ્ય અને દરેક સંસ્કૃતિના પર્વો એક જ પરિવાર બનીને ઉજવાય છે. છઠી મૈયા અને ભગવાન સૂર્યનારાયણ સમગ્ર દેશમાં અને આપણા આનંદનગરમાં સદાય નિરોગી કાયા, અખૂટ ઊર્જા અને અખંડ એકતાનો પ્રકાશ ફેલાવતા રહે, એ જ અંતરની મંગલ પ્રાર્થના!"