फुग्यांमध्ये दडलेले जीवनाचे रहस्य
एके दिवशी आनंदसर रंगीबेरंगी फुग्यांनी भरलेली मोठी पिशवी घेऊन वर्गात आले. विद्यार्थ्यांच्या चेहऱ्यावर कुतूहल उमटले. सरांनी प्रत्येक विद्यार्थ्याला एक-एक फुगा दिला आणि सांगितले, “हा फुगा फुगवा, त्यावर आपले नाव लिहा आणि शेजारच्या रिकाम्या खोलीत ठेवून या.” विद्यार्थ्यांनी आनंदाने फुगे फुगवले, त्यावर आपापली नावे लिहिली आणि ते खोलीत ठेवून दिले. त्यानंतर आनंदसरांनी सर्व फुगे एकमेकांत मिसळून टाकले आणि विद्यार्थ्यांना सांगितले, “आता पाच मिनिटांत आपापला फुगा शोधून काढा.”
सूचना मिळताच सर्व विद्यार्थी फुग्यांकडे धावले. कोणी नाव शोधू लागले, कोणी दुसऱ्याच्या हातातून फुगा हिसकावू लागले, तर कोणी घाईघाईने एका फुग्यानंतर दुसरा फुगा तपासू लागले. प्रत्येकाच्या मनात एकच विचार होता—“माझा फुगा मला मिळाला पाहिजे!” काही क्षणांतच खोलीत गोंधळ, धावपळ आणि ढकलाढकली सुरू झाली. पाच मिनिटे संपली, तरी बहुतेक विद्यार्थ्यांना आपला फुगा सापडला नाही.
आनंदसरांनी सर्वांना शांत केले आणि म्हणाले, “आता पुन्हा खोलीत जा; पण यावेळी स्वतःचा फुगा शोधायचा नाही. तुमच्या हातात जो फुगा येईल, त्यावर ज्याचे नाव लिहिले आहे, तो फुगा त्या विद्यार्थ्याला द्या.”
यावेळी दृश्य पूर्णपणे बदलले. एका विद्यार्थ्याने फुगा उचलला आणि म्हटले, “हा रविचा आहे,” आणि तो रविला दिला. रविने दुसरा फुगा उचलला आणि तो हेटलला दिला. हेटलने आणखी एक फुगा त्याच्या मालकाला दिला. अशा प्रकारे प्रत्येक विद्यार्थी दुसऱ्याचा फुगा त्याच्या मालकापर्यंत पोहोचवू लागला. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे काही मिनिटांतच प्रत्येकाच्या हातात त्याचा स्वतःचा फुगा होता.
आनंदसर विद्यार्थ्यांकडे पाहून म्हणाले, “मुलांनो, आज तुम्ही केवळ फुग्यांचा खेळ खेळला नाही, तर जीवनाचा एक अत्यंत सुंदर धडा शिकलात. पहिल्यांदा प्रत्येक जण फक्त स्वतःचा फुगा शोधत होता, म्हणून कोणालाही आपला फुगा मिळत नव्हता. पण दुसऱ्यांदा प्रत्येकाने दुसऱ्याच्या फुग्याचा विचार केला, त्याला त्याच्या मालकापर्यंत पोहोचवले आणि त्यामुळे प्रत्येकाला आपला फुगा मिळाला. जीवनही असेच आहे. आपण सतत ‘मला काय मिळेल?’ याचा विचार करत राहिलो, तर असंतोष आणि संघर्ष वाढत जातो. पण एकदा ‘मी दुसऱ्याला काय देऊ शकतो?’ असा विचार केला, तर आनंद आपोआप आपल्या दारी येतो.”
हे सांगताना सरांनी फळ्यावर लिहिले—
“सर्वे भवन्तु सुखिनः
सर्वे सन्तु निरामयाः।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु
मा कश्चिद्दुःखभाग्भवेत्॥”
अर्थ : सर्वजण सुखी असोत, सर्वजण निरोगी असोत, सर्वांना जीवनात मंगल आणि कल्याणकारी गोष्टी प्राप्त होवोत आणि कोणाच्याही वाट्याला दुःख येऊ नये—अशी सर्वांच्या कल्याणाची भावना आपल्या मनात असावी.
सर पुढे म्हणाले, “आपल्या संस्कृतीने तर हजारो वर्षांपासून परोपकाराचा हाच संदेश दिला आहे.”
“परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः
परोपकाराय वहन्ति नद्यः।
परोपकाराय दुहन्ति गावः
परोपकारार्थमिदं शरीरम्॥”
अर्थ : वृक्ष दुसऱ्यांच्या उपकारासाठी फळ देतात, नद्या दुसऱ्यांच्या हितासाठी वाहतात, गायी दुसऱ्यांच्या कल्याणासाठी दूध देतात आणि हे मानवी शरीरही परोपकारासाठी मिळाले आहे.
“वृक्ष स्वतःची फळे स्वतः खात नाहीत, नदी स्वतःचे पाणी स्वतः पीत नाही आणि दीप स्वतःला प्रकाश देत नाही. निसर्ग आपल्याला एकच गोष्ट शिकवतो—देण्यातच जीवनाचे खरे सौंदर्य आहे.” सर थोडे थांबले आणि म्हणाले, “माणसाकडे पैसा असो, ज्ञान असो, सामर्थ्य असो किंवा वेळ असो; त्याची खरी किंमत ते दुसऱ्याच्या जीवनासाठी किती उपयोगी पडते यावर ठरते.”
मग एका विद्यार्थ्याने विचारले, “सर, मग आपण स्वतःचा विचारच करू नये का?” आनंदसर हसले. “स्वतःचा विचार करणे चुकीचे नाही; पण फक्त स्वतःचाच विचार करणे माणसाला स्वार्थी बनवते. स्वतःसोबत इतरांचाही विचार करणे हीच खरी माणुसकी आहे. शेवटी म्हणतात ना—‘एक हाताने टाळी वाजत नाही.’ सहकार्याशिवाय सुख, शांती आणि प्रगती पूर्ण होऊ शकत नाही.”
त्यानंतर सरांनी विद्यार्थ्यांना चार ओळी ऐकवल्या—
सुख एकट्याने शोधाल तर हातातून निसटून जाईल,
वाटाल तर हृदयात दीप बनून उजळत राहील;
दुसऱ्याचे अश्रू पुसून पाहा एकदा तुम्ही,
तुमच्या डोळ्यांतही आनंदाची गंगा वाहत राहील.
सरांनी शेवटी सांगितले, “लक्षात ठेवा, जीवनात कधी तुमचा फुगा दुसऱ्याच्या हातात असेल, तर कधी दुसऱ्याचा फुगा तुमच्या हातात असेल. अशा वेळी फक्त स्वतःचा फुगा शोधत बसू नका. तुमच्या हातात आलेला दुसऱ्याचा फुगा त्याच्या मालकापर्यंत पोहोचवा. कदाचित त्याच वेळी कोणीतरी तुमचा फुगा तुमच्यापर्यंत पोहोचवत असेल.”
ते पुढे म्हणाले, “जीवनातील सर्वांत मोठे यश म्हणजे दुसऱ्याला मागे टाकून पुढे जाणे नव्हे; तर कोणाला तरी सोबत घेऊन पुढे जाणे होय. ‘जसे पेराल तसे उगवेल.’ सहकार्य पेराल तर विश्वास मिळेल, प्रेम पेराल तर स्नेह मिळेल आणि परोपकार पेराल तर आशीर्वाद मिळतील.”
शाळेची घंटा वाजली. विद्यार्थी वर्गाबाहेर पडले; पण आज ते केवळ एक खेळ खेळून बाहेर पडत नव्हते. त्यांच्या मनात जीवनाचा एक अमूल्य संदेश रुजला होता—‘मला काय मिळेल?’ यापेक्षा ‘मी दुसऱ्याला काय देऊ शकतो?’ हा विचारच माणसाला खऱ्या अर्थाने माणूस बनवतो.
