१९३६ च्या बर्लिन ऑलिम्पिकच्या माध्यमातून जगाच्या डोळ्यांत धूळ फेकण्यात अॅडॉल्फ हिटलर पूर्णपणे यशस्वी झाला होता. अमेरिका, ब्रिटन आणि फ्रान्ससारख्या देशांना वाटत होते की जर्मनी आता शांततेच्या मार्गावर आहे. पण याच शांततेच्या पडद्यामागे हिटलरने 'व्हर्सायचा तह' फाडून कचऱ्याच्या डब्यात फेकला होता आणि युरोपच्या इतिहासातील सर्वात महाभयंकर युद्धमशीन (War Machine) तयार केले होते.
आता वेळ आली होती ती जुने हिशोब चुकता करण्याची!
१९३४ मध्ये इटलीतील 'व्हेनिस' शहरात जेव्हा हिटलर आणि मुसोलिनीची पहिली भेट झाली होती, तेव्हा मुसोलिनीने हिटलरचा 'नवशिका' म्हणून प्रचंड अपमान केला होता. इटलीची लष्करी परेड दाखवून मुसोलिनीने आपला रुबाब झाडला होता. तो अपमान हिटलर विसरला नव्हता. आता तीन वर्षांनंतर, सप्टेंबर १९३७ मध्ये, हिटलरने बेनितो मुसोलिनीला अधिकृत दौऱ्यासाठी जर्मनीमध्ये आमंत्रित केले.
मुसोलिनीला वाटत होते की तो पुन्हा एकदा आपला इटालियन रुबाब आणि अहंकार हिटलरला दाखवून देईल. पण जर्मनीच्या भूमीवर पाय ठेवताच त्याच्या पायाखालची जमीन सरकणार होती!
हिटलरचा 'मास्टरस्ट्रोक': स्वागताचा भव्य देखावा
मुसोलिनी जेव्हा विशेष ट्रेनने जर्मनीतील म्युनिक शहरात पोहोचला, तेव्हा हिटलर स्वतः स्टेशनवर त्याच्या स्वागतासाठी हजर होता. मुसोलिनीने नेहमीप्रमाणे आपला पदकांनी सजलेला, अत्यंत रुबाबदार लष्करी गणवेश (Uniform) घातला होता. पण यावेळी हिटलर साध्या रेनकोटमध्ये नव्हता; त्यानेही नाझींचा कडक लष्करी गणवेश घातला होता आणि त्याच्या डोळ्यांत एक भयंकर आत्मविश्वास होता.
हिटलरने मुसोलिनीच्या स्वागतासाठी असे नियोजन केले होते, जे पाहून मुसोलिनीचे डोळे विस्फारून गेले. स्टेशनपासून ते मुसोलिनीच्या मुक्कामाच्या ठिकाणापर्यंत, रस्त्याच्या दुतर्फा तब्बल ३० लाख (३ दशलक्ष) जर्मन नागरिक मुसोलिनी आणि हिटलरचा जयघोष करण्यासाठी उभे होते. लाल रंगाचे हजारो 'स्वास्तिक' झेंडे वाऱ्यावर फडकत होते.
एखाद्या देशाला आपल्या नेत्याबद्दल इतका वेडेपणा आणि अशी शिस्त असू शकते, याची मुसोलिनीने कधी कल्पनाही केली नव्हती. पण खरा धक्का तर अजून पुढेच होता!
बर्लिनची परेड आणि मुसोलिनीची उडालेली झोप
हिटलरने मुसोलिनीला बर्लिनच्या 'मायफेल्ड' (Maifeld - ऑलिम्पिक स्टेडियमसमोरील भव्य मैदान) येथे नेले. तिथे हिटलरने मुसोलिनीला आपली खरी ताकद दाखवण्याचे ठरवले होते.
ज्या मुसोलिनीने १९३४ मध्ये हिटलरला इटलीचे काही हजार सैनिक दाखवून घाबरवण्याचा प्रयत्न केला होता, त्याच मुसोलिनीला आता हिटलरने जर्मनीचे 'वेअरमाख्ट' (Wehrmacht - अधिकृत लष्कर) दाखवले. मैदानावर जर्मनीचे लाखो सैनिक अत्यंत कडक शिस्तीत आणि 'गूस-स्टेप' (Goose-step) करत मार्च करत होते. पाय न वाकवता, बुटांचा टाचा जमिनीवर एकाच लयीत आपटत चालणाऱ्या या सैनिकांचा तो 'धड-धड' आवाज इतका भयंकर होता की, त्या आवाजाने स्टेडियम हादरत होते. मुसोलिनीच्या छातीत त्या आवाजाने धडकी भरली.
त्यानंतर जे घडले, त्याने मुसोलिनीचा सारा अहंकार गळून पडला:
रणगाड्यांचा थरकाप: मैदानावरून शेकडो महाकाय जर्मन रणगाडे (Panzers) एकाच वेळी धुरळा उडवत गेले. त्यांच्या आवाजाने आणि वेगाने इटलीचे लष्कर एखाद्या खेळण्यासारखे वाटू लागले.
आकाशातील अंधार (Luftwaffe): अचानक आकाशात ढग आल्यासारखा अंधार झाला. मुसोलिनीने वर पाहिले, तर आकाशात जर्मनीची हजारो लढाऊ विमाने आणि 'स्टुका बॉम्बर्स' (Stuka Bombers) एका रांगेत उडत होती. कानठळ्या बसवणाऱ्या त्या इंजिनांच्या आवाजाने मुसोलिनी अक्षरशः सुन्न झाला!
ज्या जर्मनीला विमान बाळगण्याची परवानगी नव्हती, त्या देशाने अवघ्या ३-४ वर्षांत जगातील सर्वात भयंकर वायुसेना उभी केली होती. मुसोलिनीला समजून चुकले की, आपण ज्याला 'बडबड्या विदूषक' समजत होतो, तो प्रत्यक्षात एक महाभयंकर राक्षस बनला आहे.
"रोम-बर्लिन अॅक्सिस" आणि बदललेली समीकरणे
२८ सप्टेंबर १९३७ रोजी बर्लिनमध्ये मुसोलिनीला १० लाख लोकांसमोर भाषण देण्याची विनंती करण्यात आली. आदल्या रात्री मुसोलिनीच्या डोळ्यांवर झोप नव्हती. तो भयंकर तणावात होता. त्याने दुसऱ्या दिवशी जर्मन भाषेत भाषण केले. पण त्याच्या आवाजात पूर्वीचा तो अहंकार नव्हता; त्यात आता हिटलरच्या ताकदीबद्दलची भीती आणि आदर होता.
मुसोलिनीने भर पावसात भाषण करताना घोषणा केली, "जेव्हा फॅसिझमचा एखादा मित्र बनतो, तेव्हा तो शेवटपर्यंत त्याच्यासोबत चालतो!" यातूनच पुढे 'रोम-बर्लिन अॅक्सिस' (Rome-Berlin Axis) या दोन हुकूमशहांच्या युतीचा जन्म झाला.
पण या एका भेटीने युरोपचे पारडे कायमचे फिरवले होते.
जो मुसोलिनी कालपर्यंत स्वतःला फॅसिझमचा 'बाप' (Senior Partner) मानत होता, तो आता हिटलरचा 'ज्युनियर पार्टनर' (कनिष्ठ साथीदार) बनला होता.
हिटलरने मुसोलिनीला न बोलता हे दाखवून दिले होते की—"आता युरोपचा नेता इटली नाही, तर जर्मनी आहे!"
मुसोलिनी जेव्हा इटलीला परतला, तेव्हा त्याने आपल्या लष्कराला जर्मन सैनिकांसारखे 'गूस-स्टेप' (Goose-step) चालण्याची सक्ती केली, ज्याला त्याने 'Passo Romano' (रोमन स्टेप) असे नाव दिले. पण तो केवळ एक देखावा होता; खरी ताकद आता हिटलरच्या हातात होती.
हिटलरला आता आपला सर्वात मोठा मित्र (इटली) मिळाला होता, त्याचे लष्कर तयार होते आणि युरोपचे इतर देश (ब्रिटन आणि फ्रान्स) अजूनही झोपेत होते. आता वेळ आली होती ती दुसऱ्या देशांच्या सीमा ओलांडण्याची!
