🍌🥔 પ્રકરણ ૩૮: 'ફરાળનું બજેટ' વર્સિસ 'ફ્રૂટનો ભાવ' અને શ્રાવણી મનોરથ!
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"જૂના જમાનામાં શ્રાવણ મહિનાનો ઉપવાસ એટલે શરીરને આરામ આપવો અને એકટાણું કરવું, પણ આજના જમાનામાં શ્રાવણનો ઉપવાસ એટલે બમણું ખાવાનું અને ફરાળી વેરાયટીઓના નામ પર શાકભાજી વાળાથી લઈને કંદોઈ સુધી બજેટ ખોરવી નાખવું! ફરાળ ભલે મોંઘું થાય, પણ આનંદનગરનો સ્વાદ અને હાસ્ય ક્યારેય મોંઘું નથી થતું!"
શ્રાવણ મહિનાની એક તાજી, નમણી સવારે આનંદનગર સોસાયટીના કમ્પાઉન્ડમાં શાકભાજી અને ફ્રૂટની લારી લઈને આવતાં કાંતાબેન શાકવાળાનો અવાજ ગૂંજ્યો: "અરે તાજા સફરજન, કેળાં, શક્કરિયાં, બટાકા અને શાકભાજી લો બહેનો...વડીલો...!"
ત્યાં જ સોનાલીબેન, જાગૃતિ પટેલ, સુચરિતા મુખર્જી અને શાંતાબેન થેલીઓ લઈને નીચે આવ્યા.
જાગૃતિ પટેલે લારી પરથી સફરજન હાથમાં લઈને પૂછ્યું, "અરે કાંતાબેન! આ સફરજનનો શું ભાવ રાખ્યો છે આજે?"
કાંતાબેને પાલ્લો સરખો કરતાં સહજતાથી કહ્યું, "બેન, એકદમ તાજા સફરજન છે, બસ ૨૦૦ રૂપિયે કિલો! અને કેળાં ૮૦ રૂપિયે ડઝન!"
"શું વાત કરે છે કાંતાબેન?!" સોનાલીબેનનો અવાજ ઊંચો થઈ ગયો. "ગઈકાલે સુધી તો સફરજન ૧૨૦ રૂપિયા હતા, આજે સીધા ૨૦૦? શ્રાવણ મહિનો શરુ થયો એટલે તમે ફ્રૂટના ભાવ આસમાને ચડાવી દીધા? ઉપવાસ અમારો છે કે તમારો?!"
શાંતાબેને પોતાની કમર પર હાથ મૂકીને ટાપશી પુરાવી, "સાચી વાત છે સોનાલીબેન! આ વેપારીઓ પણ શ્રાવણ મહિનો આવે એટલે ભક્તોની મજબૂરીનો ફાયદો ઉઠાવે છે. ફ્રૂટ ખાવા જઈએ તો ખિસ્સું જ સાફ થઈ જાય!"
કાંતાબેન પણ ક્યાં ઓછાં ઉતરે તેમ હતાં, એમણે હાથ જોડીને હસીને કહ્યું, "અરે જાગૃતિબેન! પાછળથી મંડીમાંથી જ માલ મોંઘો આવે છે. શ્રાવણમાં આખા અમદાવાદના લોકો ઉપવાસ કરે, એટલે માગ વધી જાય ને ભાવ વધી જાય! અમે તો ગરીબ માણસો છીએ, બે પૈસા કમાવા દો!"
જોતજોતામાં શાકભાજીની લારી પાસે સોસાયટીની પાંચ-સાત મહિલાઓ ભેગી થઈ ગઈ અને 'ફ્રૂટ અને બટાકાના ભાવવધારા' પર જોરદાર ચર્ચા અને સામૂહિક અસંતોષનો માહોલ જામી ગયો!
"અમારા જમાનામાં તો માત્ર દૂધ ને મગફળી ચાલતી!" કમ્પાઉન્ડમાં મહિલાઓનો આ ઘોંઘાટ સાંભળીને ગાર્ડનમાં બેઠેલા સિનિયર સિટિઝન ગ્રુપના વડા માણેક લાલ બોલ્યા.
રૂસ્તમ દારૂવાલા, મનોહર જોશી અને અવધેશ શર્મા પોતાની ચાની રકાબી પકડીને ખડખડાટ હસવા લાગ્યા.
માણેક લાલે પોતાની લાકડી જમીન પર ટેકવીને કમ્પાઉન્ડ તરફ જોતાં કહ્યું, "અરે રૂસ્તમજી! જરા જુઓ તો ખરા, આજે સોસાયટીમાં શ્રાવણના ઉપવાસ કરતાં વધારે તો ફ્રૂટના ભાવની માથાકૂટ ચાલે છે!"
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ પોતાની વિન્ટેજ મૂંછો પર હાથ ફેરવતાં રમુજી અંદાજમાં કહ્યું, "પરવરદિગાર! માણેકલાલ , સાચી વાત છે. આપણા જમાનામાં શ્રાવણ મહિનો આવે એટલે એકટાણું કરવાનો નિયમ હતો. સવારે આદુવાળી ચા, બપોરે થોડા શેકેલા સીંગદાણા કે દૂધ અને રાત્રે સાદો મોરૈયો! બસ, ઉપવાસ પૂરો! ત્યારે ફરાળમાં કોઈ મોંઘવારીની માથાકૂટ જ નહોતી."
મનોહર જોશીએ ચહેરા પર સ્મિત સાથે ઉમેર્યું, "બિલકુલ સાચી વાત છે રૂસ્તમજી! અત્યારના જમાનામાં તો શ્રાવણના ઉપવાસમાં માણસ રોજ કરતાં બમણું ખાય છે! સવારે ફરાળી ચિપ્સ, બપોરે સાબુદાણાની વાડા અને ચેવડો, સાંજે ફરાળી ઢોસા અને રાત્રે ફરાળી આઈસ્ક્રીમ! પછી ભાવ તો વધે જ ને!"
અવધેશ શર્માએ કટાક્ષ કરતાં કહ્યું, "અને પછી પાછા કહે છે કે 'શ્રાવણમાં વજન વધી ગયું!' અરે ભાઈ, તમે ઉપવાસ કરો છો કે 'ફરાળી મિજબાની' કરો છો?!"
આ સાંભળીને શાકભાજી લેવા ઊભેલી મહિલાઓ પણ હસી પડી. સોનાલીબેને ગાર્ડન તરફ જોઈને કહ્યું, "અરે માણેકકાકા! તમે વડીલો તો બોલશો જ ને! હવે ઘરમાં બાળકો અને આજના યુવાનોને સાદો મોરૈયો ખવડાવીએ તો એ પ્લેટ સાઈડમાં મૂકી દે. એમણે તો રોજ નવી ફરાળી વેરાયટીઓ જ જોઈએ છે!"
સવારનો આ હાસ્ય-હંગામો પૂરો થયો, પણ વાત ત્યાં પૂરી ન થઈ.
બપોરે ત્રણ વાગ્યે સોસાયટીના એસી ક્લબ હાઉસમાં જાગૃતિ પટેલના નેતૃત્વ હેઠળ મહિલા મંડળ અને કિટ્ટી પાર્ટીની ખાસ મીટિંગ ભરાઈ. જેમાં વસંતી બા, ભાવના બા, સોનાલીબેન, સુચરિતા મુખર્જી, રેણુ દેશમુખ અને પરિઝાદજી પણ હાજર રહ્યા.
મીટિંગનો મુખ્ય એજન્ડા હતો: "મોંઘા ફ્રૂટ્સ વગર ઘરમાં ઓછા બજેટમાં નવી-નવી ટેસ્ટી ફરાળી વેરાયટીઓ કેવી રીતે બનાવવી!"
જાગૃતિ પટેલે પોતાના ચશ્મા સરખા કરતાં મોટું કાગળ-પેન હાથમાં લીધું અને બોલ્યા, "બહેનો! બજારમાં ફ્રૂટ ભલે મોંઘા થાય, પણ આપણે ઘરની સાદી વસ્તુઓમાંથી જ એવી વેરાયટીઓ બનાવીશું કે બજેટ પણ ન ખોરવાય અને બધાં આંગળાં ચાટતા રહી જાય!"
તમામ મહિલાઓએ પોતપોતાની માસ્ટર રેસિપી રજૂ કરવાનું શરૂ કર્યું:
વસંતી બાની ટિપ્સ: શક્કરિયાંનો હલવો અને રાજગરાની મસાલેદાર પૂરી.
ભાવના બાનો આઈડિયા: કાચા કેળાંની કટલેસ અને બટાકાની ચીઝી ટીક્કી.
સુચરિતા મુખર્જીનો બંગાળી ટ્વિસ્ટ: સાબુદાણાની ખીર અને ફરાળી પનીર રોલ.
જાગૃતિ પટેલનો માસ્ટર સ્ટ્રોક: મોરૈયાની ફરાળી ઈડલી અને કોપરાની સાઉથ ઈન્ડિયન ચટણી!
જાગૃતિ પટેલે આ આખું "આનંદનગર ફરાળી વેરાયટી ચાર્ટ" તૈયાર કર્યો. એમાં કઈ વાનગી કયા દિવસે બનાવવી, એમાં કઈ સામગ્રી જોઈશે અને કેટલો ખર્ચ થશે એનું પરફેક્ટ પ્લાનિંગ લખી નાખ્યું!
ત્યારબાદ જાગૃતિ પટેલે આખો લિસ્ટનો ફોટો પાડીને આનંદનગર સોસાયટીના મુખ્ય વોટ્સએપ ગ્રુપમાં મોકલી આપ્યો અને સાથે મેસેજ લખ્યો:
"આનંદનગરની ગૃહિણીઓ માટે શ્રાવણ સ્પેસિયલ: મોંઘા ફ્રૂટ્સને મારો ગોળી અને ઘરે જ બનાવો આ ૧૫ ડિલીશિયસ ફરાળી વાનગીઓ! બજેટ પણ બચશે અને ઘરના બધા ખુશ રહેશે!"
આ મેસેજ આવતાં જ વોટ્સએપ ગ્રુપમાં લાઈક્સ, થમ્બ્સ-અપ અને "વાહ જાગૃતિબેન!" ના મેસેજોનો વરસાદ શરૂ થઈ ગયો!
સાંજે સાડા છ વાગ્યે સોસાયટીના ક્લબ હાઉસમાં ભટ્ટજીના માર્ગદર્શન હેઠળ આજે "સુકા મેવા અને કાજુ-બદામનો હિંડોળો" સજાવવામાં આવ્યો હતો.
હિંડોળા દર્શન વખતે સોસાયટીનું સિનિયર મહિલા ગ્રુપ—વસંતી બા, ભાવના બા, રેણુ દેશમુખ અને પરિઝાદજી એકબાજુ બેસીને હિંડોળાના મનોહર દર્શન કરતી-કરતી ગપસપ મારી રહી હતી.
વસંતી બાએ હિંડોળા સામે જોઈને સ્માઈલ આપી, "અરે ભાવના! જુઓ તો ખરા, આજે તો ઠાકોરજી કાજુ, બદામ અને પિસ્તાના હિંડોળે ઝૂલી રહ્યા છે! સવારે આપણે સફરજનના ભાવ માટે ઝઘડતા હતા અને અહીં લાલો સુકા મેવાના બંગલામાં બિરાજમાન છે!"
ભાવના બાએ હસીને કટાક્ષ કર્યો, "બાવા! ઠાકોરજી તો રાજાધિરાજ છે! પણ સાચું કહું વસંતી બા, જાગૃતિએ બપોરે ગ્રુપમાં જે ફરાળી ઈડલીનો મેસેજ મૂક્યો છે ને, એ વાંચીને તો મને અત્યારથી જ ભૂખ લાગી ગઈ છે!"
રેણુ દેશમુખ અને પરિઝાદજી પણ હસી પડ્યા. પરિઝાદજીએ કહ્યું, "અમારા રૂસ્તમજી તો કહેતા હતા કે 'મને ખાલી સાદો મોરૈયો આપજો', પણ સાંજે જ્યારે મેં એમને ફરાળી કટલેસ બનાવી આપી તો આખી પ્લેટ ચટ કરી ગયા!"
આ સાંભળીને પાસે ઊભેલા માણેક લાલે પોતાની લાકડી જમીન પર ટેકવીને મોટેથી કહ્યું, "જોયું ને! પુરુષો ગમે તેટલા કટાક્ષ કરે, પણ મહિલાઓના હાથના ફરાળી સ્વાદ આગળ બધાનું વ્રત ભંગ થઈ જાય છે!"
હિંડોળાના પાવન વાતાવરણમાં ઝાલરનો નાદ, ભજનોનો મધુર અવાજ અને પડોશીઓ વચ્ચેનું આ નિર્દોષ હાસ્ય ભળીને વાતાવરણને એકદમ જીવંત બનાવી રહ્યું હતું. સોસાયટીના બાળકો દર્શન પછી ગરમાગરમ ફરાળી પ્રસાદ વહેંચી રહ્યા હતા.
ફ્રૂટના ભાવની સવારની ચર્ચા સાંજે એક મધુર સ્મિત અને સંતોષમાં ફેરવાઈ ચૂકી હતી. શ્રાવણનો આ પાવન દિવસ આનંદનગરના લોકો માટે ભક્તિ, સ્વાદ અને ભાઈચારાનો અનોખો ઉત્સવ બની રહ્યો!
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"શ્રાવણ મહિનો એ માત્ર ખાવા-પીવાના નિયમો કે ફ્રૂટના ભાવ ગણવાનો તહેવાર નથી સાહેબ, એ તો દિલના ભાવ અને પરિવારની ખુશીઓ ઉજવવાનો અવસર છે! બજારમાં મોંઘવારી ભલે ગમે તેટલી વધે, પણ જો ઘરમાં સંતોષ અને પડોશીઓમાં પ્રેમ હોય તો સાદો મોરૈયો પણ '૫૬ ભોગ' જેવો મીઠો લાગે છે. આજે હિંડોળે ઝૂલતા લાલાના ચહેરા પરનું સ્મિત અને સોસાયટીની મહિલાઓનો આ કિલકિલાટ જ આનંદનગરની સાચી સંપત્તિ છે!"
