🏔️🙏 પ્રકરણ ૪૦ : નેપાળ દુર્ઘટના પર તેજસ્વી દેશમુખનું ભૂગોળ-વિશ્લેષણ અને આનંદનગરની પ્રાર્થના-સભા!
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"કુદરત જ્યારે રૌદ્ર સ્વરૂપ ધારણ કરે છે ત્યારે માનવીની તમામ ટેકનોલોજી અને અહંકાર વામણા સાબિત થાય છે! પહાડોની સુંદરતા જેટલી મનમોહક હોય છે, એની અંદર છુપાયેલું જોખમ એટલું જ અણધાર્યું હોય છે. સાચી માનવતા એ જ છે જે સરહદો ભૂલીને કુદરતી આફતમાં ભોગ બનેલા અજાણ્યા જીવો માટે પણ હાથ જોડીને આંસુ સારે!"
સપ્ટેમ્બર મહિનાની એક વહેલી સવારે આનંદનગર સોસાયટીના સેન્ટ્રલ ગાર્ડનમાં રોજિંદો કિલકિલાટ સાવ શાંત હતો. ગુલમહોર અને લીમડાના ઘટાટોપ વૃક્ષો નીચે પંખીઓનો અવાજ પણ જાણે ધીમો પડી ગયો હતો.
ગાર્ડનની મુખ્ય બેંચ પર માણેક લાલ, કેશવ ભટ્ટ, રૂસ્તમ દારૂવાલા, મદન લાલ શર્મા, મનોજ દેશમુખ, અવધેશ શર્મા અને મનોહર જોશી ગંભીર વદને બેઠા હતા.
માણેક લાલના હાથમાં રહેલા અખબારના પ્રથમ પાના પર કાળા અક્ષરે છપાયેલા કરુણ સમાચાર વાંચીને સૌના ચહેરા પર ચિંતા અને દુઃખની રેખાઓ સ્પષ્ટ દેખાતી હતી.
નેપાળના હિમાલયી પ્રદેશમાં ગ્લેશિયર તૂટવા, અતિભારે ભૂસ્ખલન (Landslide) અને વાદળ ફાટવા જેવી કુદરતી હોનારતમાં ભારતીય યાત્રાળુઓ અને સ્થાનિક નાગરિકો સહિત અનેક નિર્દોષ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા અને સેંકડો પરિવારો બેઘર બન્યા હતા.
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ પોતાની વિન્ટેજ મૂંછો પર ધ્રૂજતા હાથે આંગળી ફેરવતાં ઊંડો નિસાસો નાખ્યો, "પરવરદિગાર! આ કુદરતનો કેવો કહેર છે બાવા! માણસ શ્રદ્ધાથી પવિત્ર યાત્રાએ જાય અને પાછળ આવું આક્રંદ છવાઈ જાય! જે પરિવારોએ પોતાના સ્વજનો ગુમાવ્યા હશે એમની શી હાલત હશે!"
કેશવ ભટ્ટે હાથ જોડીને કહ્યું, "શાસ્ત્રોમાં હિમાલયને દેવાધિદેવ મહાદેવનું નિવાસસ્થાન અને તપોભૂમિ કહ્યું છે. પણ જ્યારે માણસ કુદરતના સંતુલન સાથે ચેડાં કરે છે, ત્યારે પહાડો આવો અતિ ભયાનક આક્રોશ વ્યક્ત કરે છે."
મનોહર જોશીએ કહ્યું, "સવારથી ટીવી પર જે દ્રશ્યો આવી રહ્યા છે એ કાળજું કંપાવી દે તેવાં છે. કાદવ-કીચડના પૂર વચ્ચે તણાઈ જતી ગાડીઓ અને તૂટી પડતાં મકાનો જોઈને રૂંવાડાં ઊભાં થઈ જાય છે!"
બરાબર એ જ સમયે, જિયોગ્રાફી અને એન્વાયર્નમેન્ટ સાયન્સની ઊંડી સમજ ધરાવતી યુવાન દીકરી તેજસ્વી દેશમુખ પોતાના પિતા મનોજ દેશમુખ અને ભાઈ રોહન દેશમુખ સાથે ગાર્ડન તરફ આવી. તેના હાથમાં હિમાલયન રૂટ અને ટિબેટ-નેપાળ બોર્ડરનો એક ડિજિટલ મેપ હતો.
માણેક લાલે તેજસ્વીને જોઈને બોલાવી, "દીકરી તેજસ્વી! અહીં આવ તો ખરી. તું તો પહાડો, વાતાવરણ અને ભૂગોળની જાણકાર છે. આ નેપાળમાં અચાનક આટલી મોટી દુર્ઘટના કેવી રીતે બની ગઈ? જરા અમને વિસ્તારથી સમજાવ તો ખરા!"
તેજસ્વીએ ગંભીરતાપૂર્વક બેંચ પાસે ઊભા રહીને વડીલો અને ત્યાં એકઠા થયેલા સોસાયટીના યુવાનો— દેવાંશ જોશી, હિતેશ પટેલ અને હર્ષિલ મહેતાને વિગતવાર સમજાવવાનું શરૂ કર્યું:
"દાદા! આ સમગ્ર દુર્ઘટનાને સમજવા માટે આપણે નેપાળ, તિબેટ (ચીન) અને ભારતની ભૌગોલિક રચના સમજવી પડે.
આપણે જાણીએ છીએ કે પવિત્ર કૈલાસ માનસરોવર યાત્રા માટે મુખ્યત્વે બે માર્ગો વપરાય છે: એક ઉત્તરાખંડનો લિપુલેખ પાસ અને બીજો નેપાળના કાઠમંડુ થઈને કોદારી-તાતોપાની બોર્ડર કે કેરુંગ (Rasuwagadhi) થઈને તિબેટ (ચીન) પ્રવેશવાનો માર્ગ. આ આખો રસ્તો અત્યંત સાંકડો, ઉંચા પર્વતો અને ખીણો વચ્ચેથી પસાર થાય છે."
તેજસ્વીએ ગ્લેશિયર નું વિજ્ઞાન સમજાવતાં આગળ કહ્યું:
"હિમાલયમાં ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને આબોહવા પરિવર્તન ના કારણે તાપમાન ઝડપથી વધી રહ્યું છે. ઉંચા શિખરો પર રહેલા વિશાળ ગ્લેશિયર્સ અંદરથી ઓગળી રહ્યા છે અને એના લીધે પહાડોની ઊંચાઈ પર અદ્રશ્યહિમ સરોવરો બની જાય છે. જ્યારે અચાનક વાદળ ફાટે કે ભૂકંપનો નાનો આંચકો આવે, ત્યારે આ હિમ સરોવરનો કુદરતી પાળો તૂટી જાય છે, જેને વિજ્ઞાનની ભાષામાં GLOF (Glacial Lake Outburst Flood) કહેવાય છે!"
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, "એટલે કે ઉપરથી કરોડો ટન પાણી અને બરફ સીધો પહાડ પરથી નીચે ખાબકે?"
"બિલકુલ રૂસ્તમ અંકલ!" તેજસ્વીએ ઉમેર્યું, "પાણીની સાથે હજારો ટન પથ્થરો, કાંપ અને વૃક્ષોનો મોટો કાટમાળ કાદવના પ્રચંડ પૂર (Debris Flow) તરીકે સેકન્ડોની અંદર નીચેની ખીણોમાં ધસી આવે છે. ચીન-તિબેટ સરહદેથી નીકળતી નદીઓ નેપાળના સાંકડા પટમાંથી વહે છે. ત્યાં એટલો સમય પણ નથી મળતો કે લોકો ભાગી શકે! કૈલાસ માનસરોવર જતા યાત્રાળુઓ, હોટલો, રસ્તા અને સેંકડો વાહનો ક્ષણભરમાં આ કાદવના કાટમાળ નીચે દબાઈ ગયા."
તેજસ્વીની આ ભૌગોલિક અને વૈજ્ઞાનિક માહિતી સાંભળીને ગાર્ડનમાં સોસાયટીની મહિલાઓ—વસંતી બા, ભાવના બા, પરિઝાદ દારૂવાલા, જાગૃતિ પટેલ, સોનાલીબેન અને સુચરિતા મુખર્જી પણ આંખોમાં આંસુ સાથે સ્તબ્ધ થઈ ગઈ.
'આનંદ ગૅંગ'ના બાળકો—ગુરુનુર, અનાયા, રુદ્ર (ટીનીયો), આરવ અને સાયન્સ સ્ટુડન્ટ આન્યા પણ ત્યાં આવીને શાંત ઊભા રહી ગયા.
માણેક લાલે પોતાની લાકડી જમીન પર ટેકવીને ઊભા થતાં ગળગળા અવાજે કહ્યું, "મિત્રો! આ સમયે આપણે ત્યાં પંખા નીચે બેસીને માત્ર વાતો કરીએ એ શોભે નહીં. ભલે નેપાળ દેશ ભૌગોલિક રીતે અલગ હોય, પણ ત્યાં મૃત્યુ પામેલા અને પીડાયેલા લોકો આપણા પોતાના માનવ ભાઈ-બહેનો છે. ચાલો, આપણે સોસાયટીના ક્લબ હાઉસમાં એકઠા થઈને મૃતકોના આત્માની શાંતિ અને તેમના અસહાય પરિવારોને આઘાત સહન કરવાની શક્તિ મળે તે માટે પ્રભુ ચરણોમાં સાચા દિલથી પ્રાર્થના કરીએ!"
સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ અને વિક્રમ શર્માએ તુરંત જ સોસાયટીના તમામ ૧૫૦ પરિવારોને ક્લબ હાઉસમાં પહોંચવા માટે વોટ્સએપ ગ્રુપમાં સંદેશ મોકલ્યો.
માત્ર વીસ જ મિનિટમાં આખી સોસાયટીના તમામ પુરુષો, મહિલાઓ, વડીલો અને બાળકો ક્લબ હાઉસના હોલમાં એકઠા થઈ ગયા.
હોલના સ્ટેજ પર એક મોટો ઘીનો દીવો પ્રગટાવવામાં આવ્યો.
કેશવ ભટ્ટ અને મનોહર જોશીએ વૈદિક શાંતિપાઠનું ઉચ્ચારણ શરૂ કર્યું:
"ૐ દ્યૌઃ શાન્તિરન્તરિક્ષં શાન્તિઃ, પૃથિવી શાન્તિરાપઃ શાન્તિરોષધયઃ શાન્તિઃ... ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ..."
ત્યારબાદ એન્થની ફર્નાન્ડિસે પોતાના ગિટાર પર શાંત અને ગંભીર ધૂન વગાડી, અને સમગ્ર સોસાયટીએ એક થઈને મહાત્મા ગાંધીનું પ્રિય ભજન ગાયું:
"વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ જે પીડ પરાઈ જાણે રે... પરદુઃખે ઉપકાર કરે તોયે મન અભિમાન ન આણે રે..."
ભજન પૂરું થયા પછી, નેપાળ હોનારતમાં મૃત્યુ પામેલા તમામ સદ્ગત આત્માઓની શાંતિ માટે આખી આનંદનગર સોસાયટીએ ઊભા થઈને બે મિનિટનું ગંભીર મૌન પાળ્યું.
વડીલ મહિલાઓ વસંતી બા, પરિઝાદજી અને સુચરિતા મુખર્જીની આંખોમાંથી અશ્રુધારા વહી રહી હતી. બાળકોએ પણ પોતાના હાથ જોડીને માથું નમાવી રાખ્યું હતું.
મૌન પૂરું થયા પછી માણેક લાલે માઈક સંભાળ્યું અને અત્યંત ભાવુક અવાજે કહ્યું:
"આનંદનગરના વહાલા પરિવારો! કુદરત આપણને વારંવાર ચેતવણી આપે છે કે પૃથ્વી સાથેનો સંબંધ લોભનો નહીં પણ પ્રેમ અને સન્માનનો હોવો જોઈએ. જે પરિવારોએ પોતાના ઘરના આધારસ્તંભ ગુમાવ્યા છે, જે માસૂમ બાળકો અનાથ થયા છે, તેમના દુઃખની કલ્પના કરવી પણ અસહ્ય છે. આપણી આ પ્રાર્થના એમના ઘાવ પર મલમ સમાન બને એ જ આપણી ઈશ્વર પાસે યાચના છે."
પ્રમુખ હર્ષિલ મહેતા અને સેક્રેટરી હિતેશ પટેલે જાહેરાત કરી, "આપણે માત્ર મૌન પાળીને અટકવું નથી. આનંદનગર સોસાયટીના તમામ પરિવારો ભેગા મળીને નેપાળ અને હિમાલયી વિસ્તારના રાહત ભંડોળ માટે સ્વેચ્છાએ સહાય ફંડ એકઠું કરશે અને રેડ ક્રોસ મારફતે જરૂરિયાતમંદ પરિવારો સુધી દવા, ગરમ કપડાં અને અનાજ પહોંચાડશે."
આ નિર્ણયને સોસાયટીના તમામ સભ્યોએ હાથ ઊંચા કરીને વધાવી લીધો.
દુર્ઘટનાની કરુણતા વચ્ચે આનંદનગર સોસાયટીએ ફરી એકવાર સાબિત કરી દીધું કે સંવેદના અને પરોપકારની કોઈ સરહદ નથી હોતી. પ્રાર્થના-સભા પૂરી થયા પછી પણ આખી સોસાયટીમાં એક શાંત, પવિત્ર અને માનવતાભર્યો માહોલ છવાયેલો રહ્યો.
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"કુદરતની આ અણધારી થપાટ આપણને શીખવે છે કે જિંદગી કેટલી ક્ષણભંગુર છે! કૈલાસના સાનિધ્યમાં કે નેપાળની સાંકડી ખીણોમાં જે જીવો પંચમહાભૂતમાં વિલીન થઈ ગયા, તેમના પ્રત્યે આખી માનવજાત ઋણી છે. પહાડો આપણને ઉંચાઈ શીખવે છે, પણ સાથોસાથ વિનમ્રતા પણ શીખવે છે. જ્યારે માણસ પ્રકૃતિને જીતવાનો પ્રયાસ કરે છે ત્યારે પરાજય નિશ્ચિત હોય છે. પ્રભુ મૃતકોના દિવ્ય આત્માઓને પોતાના ચરણોમાં શાશ્વત શાંતિ અર્પે અને પીડિત પરિવારોને આ વજ્રપાત સહન કરવાનું અસીમ ધૈર્ય આપે. આનંદનગરના આંગણેથી નીકળેલી આ નિઃસ્વાર્થ પ્રાર્થના સાતેય આકાશ પાર કરીને ઈશ્વરના દરબાર સુધી પહોંચે, એ જ આજના દિવસની અંતિમ અંજલિ છે!"
