સૌરાષ્ટ્રના એક નાના પણ ધમધમતા ગામ 'પીપલવાડા'માં વસતો 'દવે પરિવાર' આખા પંથકમાં મોટો આદર પામેલો હતો. પરિવારના મોભી શ્રી મોહનલાલ દવે, જેમને ગામલોકો 'મોટા બાપુ' તરીકે ઓળખતા, તેમણે પોતાના જીવનના મૂલ્યોથી આખા પરિવારને એક સૂત્રમાં બાંધી રાખ્યો હતો.
મોહનલાલને બે દીકરા હતા—મોટો દીકરો અજય અને નાનો દીકરો વિજય. મોટો અજય પિતા સાથે ખેતી અને ગામની વહીવટી સંભાળ રાખતો, જ્યારે વિજય ભણી-ગણીને નજીકના શહેરમાં એક મોટી કંપનીમાં મેનેજરની નોકરી કરતો હતો. અજયના પત્ની સરલા ઘરના રસોડાની ધુરા સંભાળતી અને વિજયના પત્ની મધુ, જે થોડી આધુનિક વિચારોની હતી, તે શહેરમાં રહેતી હોવા છતાં સંયુક્ત પરિવારના રીતિ-રિવાજોને માન આપતી.
આ ઘરમાં પ્રેમ અને એકતાની સુવાસ હતી. સાંજ પડે ત્યારે ઓસરીમાં બેસીને બધા ભેગા મળીને જમતા, દાદાજી બાળકોને વાર્તાઓ કહેતા અને નાની-નાની બાબતોમાં પણ એકબીજાનો સાથ નિભાવતા.
સમય બદલાયો તેમ શહેરીકરણ અને આધુનિક જીવનશૈલીની અસર આ પરિવાર પર પણ પડવા લાગી. વિજય અને મધુનો પુત્ર રાહુલ હવે મોટો થઈ ગયો હતો. તેણે વિદેશમાં ભણવા જવાનું સ્વપ્ન સેવ્યું હતું. રાહુલના વિદેશ જવાના નિર્ણયથી ઘરમાં પહેલીવાર અસમંજસ ઊભી થઈ.
મોટા બાપુ આધુનિક શિક્ષણના વિરોધી નહોતા, પણ તેમનું માનવું હતું કે માણસ ગમે તેટલો મોટો થાય, પોતાની સંસ્કૃતિ અને માટી સાથેનો નાતો ક્યારેય તોડવો જોઈએ નહીં. મધુ અને રાહુલને ગામની રૂઢિચુસ્ત વાતાવરણ હવે ગૂંગળામણભર્યું લાગવા લાગ્યું હતું. મધુ ઈચ્છતી હતી કે હવે ગામનું ઘર વેચીને બધા શહેરમાં કાયમી વસવાટ કરે, જેથી રાહુલને ભવિષ્યમાં કોઈ મુશ્કેલી ન પડે.
એક સાંજે ભોજનાં સમયે મધુએ આ વાત ખુલ્લી મૂકી. આખો પરિવાર સ્તબ્ધ થઈ ગયો. અજયની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા કારણ કે તેના માટે આ ઘર અને ગામ એ માત્ર ઈંટો અને પથ્થર નહોતા, પણ તેના પૂર્વજોની યાદો હતી.
વિચારભેદ વધતા ઘરની શાંતિ ડહોળાવા લાગી. વિજય નોકરીના દબાણ અને પત્નીના આગ્રહ વચ્ચે ફસાઈ ગયો. તેણે પિતાને કહ્યું, "બાપુ, સમય બદલાઈ ગયો છે. હવે સાથે રહેવું મુશ્કેલ બને છે."
મોહનલાલે ભારે હૈયે કહ્યું, "બેટા, મકાન તો બે ભાગમાં વહેંચી શકાય, પણ લોહીના સંબંધોને વહેંચી શકાતા નથી. જો તારે જવું હોય તો તું સ્વતંત્ર છે, પણ યાદ રાખજે, મૂળ વગરનું વૃક્ષ ક્યારેય લાંબું ટકતું નથી."
વિજય અને મધુ શહેરના એક નવા ફ્લેટમાં શિફ્ટ થઈ ગયા. ગામનું મોટું ઘર ખાલી-ખાલી લાગવા લાગ્યું. મોટા બાપુ અંદરથી ભાંગી પડ્યા, છતાં બહારથી મક્કમ રહ્યા. અજય અને સરલાએ સેવાભાવથી બાપુ અને બાની સંભાળ રાખવાનું ચાલુ રાખ્યું.
શહેરમાં ગયા પછી રાહુલ વિદેશ ચાલ્યો ગયો. મધુ અને વિજય બંને પોતપોતાની નોકરી અને મોંઘી જીવનશૈલીમાં વ્યસ્ત થઈ ગયા. શરૂઆતમાં બધું સરસ લાગતું હતું, પણ ધીમે ધીમે પૈસા હતા છતાં ઘરમાં એકલતા વધવા લાગી. કોઈની સાથે દુઃખ-સુખ વહેંચવા માટે પાડોશીઓ પણ સમય નહોતા કાઢતા.
એક દિવસ વિજયને અચાનક હાર્ટ અટેક આવ્યો. હોસ્પિટલના બિછાને પડેલા વિજયને અચાનક પોતાના પરિવારની યાદ સતાવા લાગી. મુશ્કેલીના આ સમયમાં ફોન પર સાંત્વના આપનારા તો ઘણા હતા, પણ માથા પર હાથ મૂકીને હિંમત આપનાર કોઈ પોતાનું નહોતું.
વિજયની બીમારીના સમાચાર મળતા જ અજય એક ક્ષણનો પણ વિલંબ કર્યા વિના ગામથી શહેરમાં દોડી આવ્યો. સાથે મોટા બાપુ પણ આવ્યા. હોસ્પિટલના રૂમમાં જ્યારે અજયે પોતાના નાના ભાઈ વિજયને ગળે લગાડ્યો, ત્યારે બંને ભાઈઓની આંખોના આંસુએ વર્ષોનો ગર્વ અને અભિમાન ધોઈ નાખ્યા.
મધુએ પણ મોટા બાપુ અને અજય સામે નજર મિલાવી શકી નહીં. તેણે પોતાની ભૂલ સ્વીકારી લીધી. તેને સમજાયું કે ધન-દૌલત અને મોટા ફ્લેટ્સ ક્યારેય પરિવારના હૂંફાળા સંબંધોની જગ્યા લઈ શકતા નથી.
ઉપસંહાર: ઘર એ માત્ર મકાન નથી
થોડા દિવસો પછી વિજય સાજો થઈ ગયો. તેણે નોકરી અને શહેરની આ દોડધામ છોડીને ફરીથી પોતાના વતન પીપલવાડા પાછા ફરવાનો નિર્ણય કર્યો. રાહુલ પણ વિદેશથી રજાઓમાં આવ્યો અને તેણે જોયું કે દાદાના પ્રેમ અને પરિવારની એકતામાં જે સુખ છે, તે દુનિયાની કોઈપણ મોંઘી ચીજમાં નથી.
ઘર ફરીથી કિલકિલાટથી ગુંજી ઉઠ્યું. મોટા બાપુના ચહેરા પર એક સંતોષભર્યું સ્મિત આવી ગયું. આ વાર્તા આપણને એ શીખવે છે કે પ્રગતિ ભલે ગમે તેટલી કરો, પણ પોતાના પરિવાર અને સંસ્કારોના મૂળને ક્યારેય ભૂલવું જોઈએ નહીં.
