છિદ્રાન્વેષણ પ્રકૃતિ
જ્યાં સાક્ષાત્ અમૃત પીરસીને પણ તરસ્યા રહેવાની જીદ હોય, ત્યાં માનવમનની વિકૃતિ અને અહંકારનો કેવો હાસ્યાસ્પદ તમાશો રચાય છે—તેની મર્મભેદી ઝાંખી કરાવતી આ કટાક્ષમય કથા છે.
કાનપુરના ઐતિહાસિક અને રૂઆબદાર નગરમાં વસંતના મંગળ વધામણાં વચ્ચે મીનાના લગ્નનો માંડવડો રચાયો હતો. મીનાના પિતા રઘુનાથબાબુ સંસ્કારવાન, ઉદારચેતા અને ‘અતિથિ દેવો ભવ’ના મૂલ્યને હૃદયસ્થ કરી જીવનારા પ્રતિષ્ઠિત સજ્જન હતા. કન્યાદાન જેવું મહાદાન જેમના આંગણે શોભવાનું હતું, તેમણે જાનૈયાઓના સત્કારમાં આકાશ-પાતાળ એક કરી નાખ્યાં.
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते।
स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति॥ (વિષ્ણુપુરાણ / હિતોપદેશ)
જેના ઘરેથી અતિથિ નિરાશ કે અસંતુષ્ટ થઈને પાછો ફરે છે, તે અતિથિ પોતાના પાપ તે યજમાનને આપીને યજમાનનાં સમસ્ત પુણ્યો પોતાની સાથે લઈને ચાલ્યો જાય છે.
રઘુનાથબાબુના મનમાં એકજ વાત રમતી હતી. દીકરી ના લગ્ન ખુબ ધ્મ્ધુમ થી કરવા. કોઈ કચાસ રહેવી ન જોઈએ. તેમણે પોતાના તરફથી જાનૈયાઓની સેવામાં તલભાર પણ કચાશ ન રહેવા દીધી. કુલ સિત્તેર જાનૈયા માટે ઉતારામાં જ શાહી વૈભવ ખડકી દેવાયો હતો. શુદ્ધ દેશી ઘીની મહેકથી સમગ્ર વાતાવરણ ભોજન ની સોડમ વધારતું હતું. કેસરકસ્તૂરી મિશ્રિત ચોખ્ખા દૂધની ઉકળતી કોફી, રત્નજડિત થાળ જેવા સૂકામેવાના ઢગલા, બાર જાતની દેશી ઘીની મીઠાઈઓ અને ઘીમાં તરબોળ મગની દાળનો ગરમાગરમ હલવો!
ઉતારા માટે વિશાળ, હવાઉજાસવાળા દીવાનખાના જેવા કક્ષો ફાળવાયા હતા. મખમલ જેવાં નરમ સિત્તેર પથારીઓ પાથરેલી હતી. પ્રત્યેક પથારીના ઓશિકા પાસે અંગત ટેબલ ફેન અને બબ્બે પથારીની વચ્ચે પાંચ-પાંચ ફૂટ ઊંચા, શીતળ પવન વરસાવતા શક્તિશાળી કૂલર મુકાયાં હતાં. સ્નાનાગારમાં લવંડર અને ચંદનની સુગંધવાળા સાબુ અને હાથ લૂછવા માટે રૂ જેવાં મુલાયમ, શુભ્ર શ્વેત ટુવાલ ગોઠવાયેલાં હતાં. ભોંયતળિયાનો આરસ એટલો ઝગમગતો હતો કે જેમને લોકો વચ્ચે દર્પણ જોવામાં સંકોચ થતો, તેઓ પણ આમતેમ નજર ચૂકવીને ચમચમતી લાદીમાં પોતાનું મુખારવિંદ નિહાળી લેતા! રાતભર સેવકો અન્ન-જળની સેવામાં ખડેપગે રહ્યા અને સવારે કલેવામાં પ્રત્યેક જાનૈયાને આદરપૂર્વક ચાંદીનો સિક્કો તથા ₹૫૦૧ રોકડા ભેટ ધરવામાં આવ્યા.
‘ભાવ વગરનું ભોજન અને સ્નેહ વગરનું સરબરા નકામું’—પણ અહીં તો ભાવ અને વૈભવ બન્ને સોળે કળાએ ખીલ્યા હતા. પરંતુ માનવમનનો એક એવો કુરૂપ ખૂણો છે જ્યાં અસૂયા અને ક્ષુદ્રતા કાયમ વસી રહે છે. સંત કબીરે આવા માનસ પર સચોટ પ્રહાર કર્યો છે
निंदक नियरे राखिए, आँगन कुटी छवाय।
बिन पानी, साबुन बिना, निर्मल करे सुभाय॥ સંત કબીર
નિંદા કરનારને હંમેશાં નજીક રાખવો જોઈએ, કારણ કે તે સાબુ કે પાણી વિના જ (આપણી ભૂલો બતાવીને) આપણો સ્વભાવ નિર્મળ બનાવી દે છે.
સવાર પડતાં જ જાનૈયાઓનું ટોળું ભેગું થયું. સંતુષ્ટિના ઓડકારને બદલે તેમના મુખમાંથી જે વાણીનાં ફૂલ ખર્યાં, તે સાંભળીને પથ્થર પણ માથું કૂટે!
એક મુખી જેવા જાનૈયાએ પાનનો ડૂચો ગાલમાં દબાવતાં છણકો કર્યો: "સમધીજીએ બોલાવીને આપણી એવી ઘોર બેઇજ્જતી કરી છે કે વાત જ ન પૂછો! જાણે આપણે ક્યારેય ઘરમાં દેશી ઘી અને કાજુ-બદામ ભાળ્યાં જ ન હોય! ઠાંસી ઠાંસીને ખવડાવી માર્યા, પેટનું સત્યાનાશ વાળી દીધું!"
બીજો ટેકો પૂરતાં બોલ્યો:"અરે ભાઈ, એ સુગંધી સાબુ જુઓ! શું આપણે જિંદગીમાં ક્યારેય આવો સાબુ લગાવ્યો નથી? અને પેલી પથારીઓ? એટલી પોચી કે આખી રાત હાડકાં ગળાઈ ગયાં ને કમર પકડાઈ ગઈ! ઢોરની જેમ સૂવું પડ્યું!"
ત્રીજાએ કૂલર સામે આંખ ખેંચતાં ભડાશ કાઢી: "જ્યારે માથા પાસે પંખો આપ્યો હતો, ત્યારે પેલું ધમધમતું કૂલર મૂકવાની શી જરૂર હતી? રાતભર કૂલરના ઘરઘરાટે કાનના પડદા ફાડી નાખ્યા! અને ભોજન પીરસ્યું તો એવું ઊકળતું કે પહેલો જ કોળિયો લેતાં જીભ બળીને ભડથું થઈ ગઈ!"
ચોથો ટુવાલ લહેરાવીને બળાપો કાઢવા લાગ્યો: "આવા રૂ જેવા કુણા ટુવાલથી તો દૂધપીતાં ટાબરિયાંને લૂછાય! અમારા જેવા કાઠિયાવાડ-દેશી મલપતા મરદો માટે તો જરા ખરબચડો, જાડો ટુવાલ હોવો જોઈએ ને? અને પાછા ચાંદીનો સિક્કો આપીને પોતાનાં નાણાંનું અભિમાન છાંટતા હતા! હવે ચાંદીના ટુકડાની કિંમત કોણ ગણે છે? જો વટ જ પાડવો હતો, તો આખી જાનને એક-એક સફારી સૂટ ન ચડાવી દેવાય!"
ઉદારતાની વણઝાર સામે આ ક્ષુદ્ર વલણ જોઈને ભર્તૃહરિનું નીતિશતક સાંભરી આવે:
लुब्धमर्थेन गृह्णीयात् स्तब्धमञ्जलिकर्मणा।
मूर्खं छन्दानुवृत्त्या च तत्त्वार्थेन च पण्डितम्॥ (ભર્તૃહરિ – નીતિશતક)
લોભીને ધન આપીને, અહંકારીને હાથ જોડીને, મૂર્ખને તેની હા-માં-હા મિલાવીને અને વિદ્વાનને સાચા તત્ત્વજ્ઞાનથી વશ કરી શકાય છે; પરંતુ સદા અસંતુષ્ટ અને કુટિલને ક્યારેય તૃપ્ત કરી શકાતો નથી.
ગુજરાતીમાં જૂની કહેવત બરાબર બંધબેસે છે: ‘ઊંટ મેલે આકડો ને બકરી મેલે કાંકરો’—જેની નજરમાં ખામી જ વસેલી હોય, તેને અમૃત પણ ખારું જ લાગે.
આ માનવવૃત્તિના દંભને વાચા આપતી આ પંક્તિઓ ચરિતાર્થ થાય છે: હૃદય ઉલેચીને ધરી દો સ્નેહનો સાગર ભલે,
તોય કાણાં પાત્રમાં શીદ નીર કદી છલકી શકે?
જેની નજરને વળગણ સદા કાંટા ગણ્યાનું હોય છે,
એને પ્રભુના બાગમાં ગુલમ્હોર પણ કઠ્યા કરે!
તમે બીજા માટે તમારું સર્વસ્વ હોમીને શ્રેષ્ઠતમ વ્યવસ્થા કે સત્કાર કરો, છતાં જે મનુષ્યની પ્રકૃતિ જ છિદ્રાન્વેષણ (દોષ દર્શન) કરવાની છે, તે ક્યારેય તૃપ્ત થઈ શકતો નથી. અસંતોષ એ બાહ્ય સુવિધાનો નહીં, પણ ભીતરની દરિદ્રતાનો રોગ છે.
