જ્યાં માનવીની સર્વોચ્ચ ચતુરાઈ પણ કાળનું હથિયાર બની જાય છે; નિયતિના એ પરમ રહસ્ય અને અકળ લીલાની આ એક અદ્ભુત કથા છે.
આ સૃષ્ટિમાં સમયનું ચક્ર અવિરત ફરતું રહે છે. મનુષ્ય ગમે તેટલો બળવાન હોય, બુદ્ધિશાળી હોય કે ચતુર હોય, પણ જ્યારે કાળનો આદેશ થાય છે ત્યારે બધી જ ચતુરાઈ ધૂળમાં મળી જાય છે. વિધાતાના લેખ અને કાળની ગતિ અકળ છે.
न च दैवकृतं मार्गं शक्नोति लङ्घितुं नरः।
यथा भवितव्यં हि तद्भवत्येव निश्चितम्॥ પંચતંત્ર
મનુષ્ય ક્યારેય દૈવ (નિયતિ) દ્વારા નિશ્ચિત કરેલા માર્ગનું ઉલ્લંઘન કરી શકતો નથી. જે થવાનું છે, તે ચોક્કસપણે થઈને જ રહે છે.
એક વખત એવું બન્યું, એક દિવસ સૃષ્ટિના પાલનહાર ભગવાન વિષ્ણુ પોતાના વાહન ગરુડ પર સવાર થઈને પરમ શિવના ધામ કૈલાસ પર્વત પર પધાર્યા. કૈલાસના મુખ્ય દ્વાર પર ગરુડજીને પ્રતીક્ષા કરવાનું કહી, શ્રી હરિ પોતે મહાદેવને મળવા અંતર્ગૃહમાં ચાલ્યા ગયા.
કૈલાસનું વાતાવરણ દિવ્ય હતું. ચારેય તરફ બરફની ચાદર, પવિત્ર પવન અને નીરવ શાંતિ હતી. ગરુડજી પ્રકૃતિની આ અદ્ભુત શોભા જોઈને મંત્રમુગ્ધ થઈ ગયા. બરાબર એ જ ક્ષણે, તેમની નજર દ્વાર પાસે બેઠેલી એક નાની, અત્યંત સુંદર અને કોમળ ચકલી પર પડી. એ પક્ષી એટલું લાડકું અને નયનરમ્ય હતું કે ગરુડજી એકીટશે તેને જોઈ રહ્યા. તેમનું હૃદય એ માસૂમ પંખી પ્રત્યે વાત્સલ્યથી ભરાઈ ગયું.
એટલામાં જ ત્યાં અચાનક ભયાવહ વાતાવરણ સર્જાયું. મૃત્યુના દેવતા યમરાજ કૈલાસ પર પધાર્યા. મહાદેવના દર્શન કરવા અંદર જતાં પહેલાં, યમરાજની નજર અચાનક પેલી નાની ચકલી પર પડી. તેમણે પક્ષી તરફ જોયું અને ક્ષણભર માટે તેમના ચહેરા પર આશ્ચર્ય અને વિસ્મયના ભાવો ઉપસી આવ્યા. તેમણે એક ઊંડો શ્વાસ લીધો અને ચકલી તરફ વક્ર દ્રષ્ટિ કરીને અંદર ચાલ્યા ગયા.
ગરુડજી તો પક્ષીઓ ના રાજા છે, તેઓ યમરાજની એ ગૂઢ દ્રષ્ટિ પાછળનો સંકેત સમજી ગયા. તેમને ફાળ પડી કે આ માસૂમ ચકલીનો અંતકાળ નજીક આવી ગયો છે. યમરાજ બહાર નીકળતા જ આ ચકલીના પ્રાણ હરી લેશે. જ્યારે કાળ આવે છે ત્યારે કોઈ બચાવી શકતું નથી:.
न मृत्युसेनायाः कश्चित् प्रतिरोद्धुं क्षमो भवेत्।कालो हि बलवान् लोके सर्वं हरति लीलया॥ હિતોપદેશ
મૃત્યુની સેનાને રોકવા માટે આ સંસારમાં કોઈ સમર્થ નથી. કાળ જ આ લોકમાં સર્વોપરી બળવાન છે, જે લીલામાત્રમાં બધું જ હરી લે છે.
ગરુડના હૃદયમાં જીવદયા જાગી. તેઓ આટલી નાની અને સુંદર ચકલીને પોતાની નજર સામે મરતી જોઈ શકતા નહોતા. તેમણે કાળના પંજામાંથી તેને બચાવવાનો મનસૂબો કર્યો. ગરુડજીએ અત્યંત સાવધાનીથી એ ચકલીને પોતાના પંજામાં લીધી અને વાયુવેગે આકાશમાં ઉડ્યા. ક્ષણાર્ધમાં તેઓ કૈલાસથી હજારો ગાઉ દૂર આવેલા એક ગાઢ જંગલમાં પહોંચ્યા અને ત્યાં એક સુરક્ષિત પર્વત ઉપર ચકલીને હળવેથી છોડી દીધી. ગરુડજી મનમાં હરખાયા કે તેમણે ચકલીનો જીવ બચાવી લીધો. તેઓ તુરંત જ પાછા કૈલાસ દ્વાર પર આવીને ઊભા રહી ગયા.
થોડીવાર પછી યમરાજ મહાદેવની મુલાકાત લઈને બહાર આવ્યા. ગરુડજીથી હવે રહેવાયું નહીં. તેમણે વિનમ્રતાપૂર્વક યમરાજને પૂછ્યું, "હે ધર્મરાજ! જ્યારે તમે અંદર જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે તમે પેલી નાની ચકલીને આટલા આશ્ચર્યથી કેમ જોઈ રહ્યા હતા?"
યમરાજ સહેજ મલકાયા અને બોલ્યા, "હે ગરુડ! જ્યારે મેં એ ચકલીને કૈલાસના દ્વાર પર જોઈ, ત્યારે મને આશ્ચર્ય એ વાતનું થયું કે વિધાતાના લેખ મુજબ, આ ચકલીને બરાબર આ જ ક્ષણે અહીંથી હજારો ગાઉ દૂર એક ગાઢ જંગલમાં એક નાગ દ્વારા ખવાઈ જવાનું હતું! હું વિચારતો હતો કે આ નાનું પંખી આટલી ઝડપે હજારો ગાઉ દૂર કેવી રીતે પહોંચશે? પણ હવે જ્યારે તે અહીં નથી, તો ચોક્કસ તે નિયતિના સ્થાને પહોંચીને કાળનો કોળિયો બની ચૂકી હશે!"
ગરુડજી સ્તબ્ધ થઈ ગયા. તેમના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ. જે ચતુરાઈ તેમણે ચકલીને બચાવવા માટે વાપરી હતી, તે તો વાસ્તવમાં કાળના આયોજનને પૂરું કરવાનું એક માધ્યમ માત્ર બની હતી! :
अतिबुद्धिर्विनाशाय यथा सा गरुडस्य च।
भवितव्यं भवत्येव करुणापि निमित्तता॥ વિદુરનીતિ
અતિશય બુદ્ધિ કે ચતુરાઈ ક્યારેક વિનાશનું કારણ બને છે, જેમ ગરુડ સાથે થયું. જે થવાનું જ છે તે થઈને જ રહે છે, અને આપણી કરુણા પણ તેમાં માત્ર એક નિમિત્ત બની જાય છે.
ધાર્યું ન ધાર્યું જીવનું થાય, કાળની ગતિ ન કળાય;
બચાવવા ગયા જેને પંજામાં, એ જ કાળમુખે મસડાય!
ચતુરાઈ તણી સીમા એ અંત પામે છે જગતમાં,
ત્યાંથી જ ભગવન્તની અકળ લીલા શરૂ થાય!
આ જ શાશ્વત સત્ય શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને સમજાવે છે. મનુષ્ય અહંકારવશ વિચારે છે કે તે બધું કરી રહ્યો છે, પરંતુ દોરી તો ઉપરવાળાના હાથમાં છે:
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥ (गीता - १८.६१)
હે અર્જુન! ઈશ્વર સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં બિરાજમાન છે, અને પોતાની માયા દ્વારા તમામ જીવોને કોઈ યંત્ર પર સવાર હોય તે રીતે ભ્રમણ કરાવી રહ્યા છે. માટે જ પ્રભુ કહે છે:
"તું કરે છે એ જે તું ઈચ્છે છે,
પરંતુ થાય છે એ જે હું ઈચ્છું છું!
માટે તું કર એ જે હું ઈચ્છું છું,
પછી થશે એ જ જે તું ઈચ્છે છે."
જ્યારે મનુષ્ય પોતાનો અહંકાર છોડીને ઈશ્વરની ઈચ્છાને સમર્પિત થઈ જાય છે, ત્યારે જ તેને સાચી શાંતિ મળે છે. કારણ કે, મૃત્યુ અને નિયતિને ટાળવા માટે ગમે તેટલી ચતુરાઈ કરવામાં આવે, પણ કાળનો પાશ અમોઘ છે.
