જીવન પથ
-રાકેશ ઠક્કર
ભાગ-૮૦
‘હસવાની અને દયાળુ હોવાની ક્ષમતા જ એવી વસ્તુઓ છે, જે માણસને પશુ કરતાં શ્રેષ્ઠ બનાવે છે.’
આ સુવિચાર આપણને માનવ જીવનના મૂળભૂત સાર અને તેની વિશિષ્ટતાની એક અદ્ભુત ઓળખ કરાવે છે. આજના ભૌતિકવાદી અને દોડધામ ભરેલા યુગમાં આપણે પૈસા કમાવવામાં, ટેકનોલોજી વાપરવામાં અને આગળ વધવાની સ્પર્ધામાં એટલા બધા વ્યસ્ત થઈ ગયા છીએ કે આપણે એ ભૂલી ગયા છીએ કે વાસ્તવમાં માણસ હોવાનો અર્થ શું છે?
પશુઓ પાસે પણ ક્ષુધા, ભય, નિંદ્રા અને પ્રજનન જેવી મૂળભૂત પ્રવૃત્તિઓ હોય છે, જે આપણામાં પણ છે. પણ જે બે અજોડ ઉપહારો કુદરતે માત્ર મનુષ્યને આપ્યા છે, તે છે હસવાની કળા અને દયાની ભાવના. જો કોઈ માણસ પાસે અઢળક સંપત્તિ હોય, મોટી ડિગ્રીઓ હોય, પણ તેના ચહેરા પર નિખાલસ સ્મિત ન હોય અને હૃદયમાં જીવો પ્રત્યે દયા ન હોય, તો તેનું જીવન પશુ જીવનથી કંઈ વિશેષ નથી.
આજના આધુનિક યુગમાં આપણે યાંત્રિક બનતા જઈએ છીએ. આપણે સોશિયલ મીડિયા પર હસવાના ઇમોજીસ મોકલીએ છીએ પણ અંદરથી આપણે તણાવ અને અસંતોષથી ઘેરાયેલા છીએ. આપણે કોઈની પીડા જોઈને પીગળવાનું ભૂલી ગયા છીએ અને સ્વાર્થી બનતા જઈએ છીએ. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ મુશ્કેલીમાં હોય અને આપણું હૃદય તેને મદદ કરવા માટે તલપાપડ થાય, ત્યારે સમજવું કે આપણામાં માનવતા જીવંત છે.
કહ્યું છે કે, ‘પરોપકાર ઇદં જીવનમ્’ એટલે કે બીજાના ભલા માટે જીવવું એ જ સાચું જીવન છે. હસવું એ આપણા આંતરિક આનંદનું પ્રતીક છે અને દયા એ આપણી ઉચ્ચ સંસ્કારિતાની પરાકાષ્ઠા છે. ‘દયા એ ધર્મનું મૂળ છે’ અને હાસ્ય એ મનનું સૌથી મોટું ઔષધ છે. જે મનુષ્ય બીજાના દુઃખને જોઈને આંસુ વહાવી શકે છે અને કોઈના ચહેરા પર નાની અમસ્તી સ્માઇલ લાવવા માટે નિમિત્ત બને છે, તે જ વાસ્તવિક અર્થમાં શ્રેષ્ઠ માનવ કહેવાને લાયક છે. આ ગુણો આપણને અહંકાર અને ક્રોધની પશુવૃત્તિમાંથી બહાર કાઢીને એક સુંદર અને પવિત્ર આત્મા બનાવે છે.
આ વાતને સમજવા માટે એક અત્યંત પ્રેરક અને સુંદર પ્રસંગ જોઈએ. એક વખત એક મહાન સંત પોતાના શિષ્યો સાથે નદી કિનારે ચાલી રહ્યા હતા. રસ્તામાં તેમને એક નાનો વીંછી મળ્યો જે પાણીમાં ડૂબી રહ્યો હતો. સંતે દયા ખાઈને તેને બચાવવા માટે પોતાના હાથ પર ઉપાડ્યો.
વીંછીએ સંતની આંગળી પર ડંખ માર્યો, જેથી પીડાના કારણે સંતનો હાથ ધ્રૂજી ગયો અને વીંછી પાછો પાણીમાં પડી ગયો. સંતે ફરીથી તેને બહાર કાઢવાની કોશિશ કરી અને વીંછીએ ફરીથી ડંખ માર્યો.
આજુબાજુ ઊભેલા શિષ્યોએ આશ્ચર્યથી કહ્યું, "ગુરુજી, આ વીંછી તો સ્વભાવથી જ ડંખ મારનાર છે, તો પછી તમે તેને કેમ બચાવવા માંગો છો?"
સંતે સ્મિત કર્યું અને પ્રેમથી જવાબ આપ્યો, "ડંખ મારવો એ વીંછીનો સ્વભાવ છે, અને દયા રાખવી એ મારો માનવ ધર્મ છે. જો વીંછી તેનો સ્વભાવ નથી છોડતો, તો હું મારી માનવતા કેમ છોડી દઉં?" સંતની આ વાત સાંભળીને વીંછી પાણીથી દૂર રેતી પર સરકી ગયો અને સંતના ચહેરા પર એક નિર્મળ સ્મિત આવી ગયું.
આ પ્રસંગ આપણને શીખવે છે કે પરિસ્થિતિ ગમે તેવી હોય, પણ આપણો માનવ સહજ સ્વભાવ— દયા અને હાસ્ય —ક્યારેય ન બદલવો જોઈએ. આજના જીવનનો સાર એ જ છે કે હસતા રહો અને બીજાના જીવનમાં ખુશીઓ વહેંચો. તમારી દયાળુ નજર અને મધુર સ્મિત કોઈના પણ ભાંગેલા હૃદયને જોડી શકે છે. આજે જ કોઈ નિરાધારને મદદ કરીને અથવા કોઈ દુઃખી ચહેરા પર સ્મિત લાવીને અનુભવ કરો કે માનવ હોવું કેટલું સુંદર સૌભાગ્ય છે.
શું તમારા જીવનમાં પણ કોઈ એવી ક્ષણ આવી છે જ્યારે તમારી દયા કે તમારા એક સ્મિતે સામેવાળા વ્યક્તિની દુનિયા બદલી નાખી હોય?
