🧅💸 પ્રકરણ ૬૧: 'ગરીબોની કસ્તુરી'નો કકળાટ, હોટેલ ઈન્ડસ્ટ્રીની વેદના અને ધીરુભાઈ-મનપ્રીત ગિલનું 'ડુંગળી પુરાણ'!
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"ડુંગળીનો સ્વભાવ જ એવો છે સાહેબ કે એ કાપો ત્યારેય રડાવે અને બજારમાં ખરીદો ત્યારેય આંખમાંથી આંસુ લાવી દે! ૧૯૮૦માં ડુંગળીના હાર પહેરીને સત્તાઓ પલટાઈ ગઈ હતી. પણ સાચો વિચાર એ કરવાનો છે કે ગૃહિણીનું બજેટ ખોરવાય છે ત્યારે ખેડૂતની ઝોળીમાં સાચે જ ચાર પૈસા પહોંચે છે કે વચેટિયાઓ જ માલામાલ થાય છે!"
ઓક્ટોબરની શરૂઆતની એક સવારે આનંદનગર સોસાયટીના ગેટ પાસે આવેલી શાકભાજીની લારી અને કરિયાણાની દુકાને ભારે ગરમાગરમ ચર્ચા જામી હતી.
સોસાયટીમાં આજે વહેલી સવારે મદન લાલ થેલી લઈને શાકભાજી ખરીદવા નીકળ્યા હતા. ત્યાં જ સોસાયટીની મહિલા મંડળની સભ્યો—જાગૃતિ પટેલ, સોનાલીબેન, અંજુ મહેતા, રેણુ દેશમુખ અને વડીલ ભાવના બા ઊભી હતી.
જાગૃતિ પટેલે શાકવાળા ધીરુભાઈ સામે લાલચોળ આંખો કરીને પૂછ્યું, "એલા ધીરુભાઈ! આ નાની-નાની સુકાઈ ગયેલી ડુંગળીનો ભાવ શું બોલ્યા ? ૭૦ રૂપિયા કિલો?! ગઈ અઠવાડિયે તો ૪૦ રૂપિયે હતો!"
ધીરુભાઈ શાકવાળાએ લાચારીથી હાથ જોડ્યા, "બેનજી! માર્કેટ યાર્ડમાંથી જ ડુંગળી મોંઘી આવે છે. મહુવા અને નાસિક બંને બાજુથી માલ ઓછો આવે છે, અમે શું કરીએ?"
મદનલાલ પોતાના ચશ્મા નાક પર સરખા કર્યા અને થેલી બાજુ પર મૂકીને સ્મિત આપતાં કહ્યું, "જાગૃતિબેન, શાંત પડો! ડુંગળી તો એવી વસ્તુ છે જેણે દેશના મોટા-મોટા વડાપ્રધાનોની ગાદીઓ હલાવી નાખી છે. ૧૯૮૦ની ચૂંટણીમાં ઇન્દિરા ગાંધીએ મોરારજી દેસાઈની સરકાર સામે આખી ચૂંટણીમાં ડુંગળીનો હાર ગળામાં પહેરીને પ્રચાર કર્યો હતો અને સત્તા પલટાવી નાખી હતી! ડુંગળી સામાન્ય નથી, આ તો 'ગરીબોની કસ્તુરી' કહેવાય, પણ જ્યારે એ તાવ પકડે ત્યારે આખા દેશનું રસોડું હચમચાવી દે છે!"
સોનાલીબેને કપાળે હાથ મૂકતાં કહ્યું, "પણ , હવે તો દાળ-શાકમાં વઘાર કરવો પણ મોંઘો થઈ ગયો છે. પંજાબી શાકની ગ્રેવી ડુંગળી વગર બનતી નથી, સલાડમાંથી તો ડુંગળી ગાયબ જ થઈ ગઈ છે!"
આ હોબાળો સાંભળીને ગાર્ડનમાંથી મોર્નિંગ વૉક પતાવીને સિનિયર સિટિઝન વડા માણેક લાલ, નિવૃત્ત એન્જિનિયર રૂસ્તમ દારૂવાલા, મનોહર જોશી, સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ અને પ્રોફેસર સૌરવ મુખર્જી ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
બરાબર એ જ સમયે પોતાની રેસ્ટોરન્ટ માટે મોર્નિંગ વિઝિટ પતાવીને પ્રખ્યાત શેફ મનપ્રીત સિંહ ગિલ પોતાની ગાડી પાર્ક કરીને ત્યાંથી પસાર થઈ રહ્યા હતા.
માણેક લાલે લાકડી જમીન પર ટેકવીને બૂમ પાડી, "ઓહો મનપ્રીત બેટા! જરા અહીં આવ તો ખરો. આ જો તારી સોસાયટીની બહેનો ડુંગળીના ભાવ સાંભળીને લારીવાળા ધીરુભાઈ નો જીવ લઈ લેશે! તું તો મોટી હોટેલ અને રેસ્ટોરન્ટ ચલાવે છે, તારા કિચનમાં આ ડુંગળીના ભાવવધારાની શું અસર છે?"
મનપ્રીત સિંહ ગિલે માથા પરની પાઘડી સરખી કરી અને હસતાં-હસતાં માથું હલાવ્યું:
"માણેકકાકા, તમે ગૃહિણીઓની વાત કરો છો, પણ હોસ્પિટાલિટી અને રેસ્ટોરન્ટ બિઝનેસમાં તો ડુંગળીના આ ભાવવધારાએ અમારો કમરતોડ નફો સાવ ધોઈ નાખ્યો છે! અમારી હોટેલમાં રોજની ૫૦ થી ૬૦ કિલો ડુંગળી વપરાય છે. પંજાબી ગ્રેવી, મુગલાઈ વાનગીઓ, કઢી કે સલાડ—દરેક વાનગીનો આધાર ડુંગળી છે. ગ્રાહક રેસ્ટોરન્ટમાં બેસીને ટેબલ પર ત્રણ વાર લીંબુ-ડુંગળીનું મફત સલાડ માંગે છે. અમે મેનુ કાર્ડના ભાવ રોજ નથી બદલી શકતા, એટલે ડુંગળીનો આ વધારાનો બોજ અમારે અમારા ખિસ્સામાંથી ભોગવવો પડે છે!"
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ પોતાની વિન્ટેજ મૂંછો પર હાથ ફેરવતાં પૂછ્યું, "મનપ્રીત, પણ આ દેશમાં અચાનક ડુંગળીની આટલી અછત કેમ સર્જાય છે? આપણો દેશ તો ખેતીપ્રધાન દેશ છે ને બાવા!"
ધીરુભાઈ અને મનપ્રીત સિંહ ગિલે ડુંગળીના ઉત્પાદન અને અર્થતંત્રનું ગૂઢ ગણિત સમજાવતાં કહ્યું:
"રૂસ્તમ અંકલ, આપણા દેશની એક દિવસની ડુંગળીની જરૂરિયાત કેટલી છે ખબર છે? દરરોજ ૫૦,૦૦૦ ટન! આપણો દેશ રોજ ૫૦,૦૦૦ ટન ડુંગળી ખાઈ જાય છે!
હવે વિચારો કે જ્યારે અતિવૃષ્ટિ થાય કે પાક બગડે, ત્યારે આટલા મોટા જથ્થાની ઘટ પૂરવી અશક્ય બની જાય છે. દુનિયામાં ચીન આપણા કરતાં વધુ ડુંગળી પકવે છે, પણ એમની પોતાની વસ્તી એટલી વિશાળ છે કે તેઓ જાતે જ બધું વાપરી નાખે છે. આપણે બાંગ્લાદેશ, મલેશિયા અને શ્રીલંકામાં ડુંગળી એક્સપોર્ટ કરીએ છીએ. પણ જો આપણે બહારથી ઈમ્પોર્ટ કરવી હોય, તો યુરોપ કે ઈજિપ્તથી લાવતાં કિલોના 400 રૂપિયા આસપાસ પડી જાય, જે કોઈ કાળે પોસાય નહીં!"
ધીરુભાઈએ ઉમેર્યું, "અને બીજી સૌથી મોટી તકલીફ છે સંગ્રહ ની! બટાકા કે અનાજની જેમ ડુંગળીને તમે કોલ્ડ સ્ટોરેજમાં લાંબો સમય સાચવી શકતા નથી. ડુંગળીને તમે ધારો ત્યારે બહાર ન કાઢી શકો, એનો સમય થાય એટલે એને બહાર કાઢવી જ પડે. જો ગોડાઉનમાં જરાય ભેજ કે ભીનાશ આવી જાય અને ડુંગળીને 'પરસેવો' વળી જાય, તો સંગ્રહ કરનારા વેપારીઓને પરસેવો છૂટી જાય છે કારણ કે આખી ડુંગળી સડીને ખાતર થઈ જાય છે!"
પ્રોફેસર સૌરવ મુખર્જીએ ગંભીર પ્રશ્ન પૂછ્યો, "ધીરુભાઈ, જો ગ્રાહકો ૭૦ અને ૮૦ રૂપિયા ભાવ ચૂકવતા હોય, તો શું ખેડૂતો માલામાલ નથી થઈ જતા?"
આ સાંભળીને ધીરુભાઈનો અવાજ ગંભીર થઈ ગયો:
"સૌરવબાબુ, આ જ તો આ દેશની સૌથી મોટી કરુણતા છે! જ્યારે માર્કેટમાં ડુંગળી ૮૦ રૂપિયે વેચાય છે, ત્યારે ખેડૂતના ખેતરમાંથી તો એ ક્યારનીય ૧૫ કે ૨૦ રૂપિયે નીકળી ચૂકી હોય છે. વચેટિયાઓ અને સ્ટોકિસ્ટો નફો રળે છે.
આપણા દેશની માનસિકતા એવી છે કે પેટ્રોલ ૧૦૦ રૂપિયા થાય તોય લોકો ચૂપચાપ ભરાવી લે છે, પણ જો ડુંગળી મોંઘી થાય તો હોબાળો મચી જાય છે! મોંઘી ડુંગળી ખાઈને કોઈ મધ્યમવર્ગીય પરિવારે આત્મહત્યા કરી હોય એવો એક પણ કિસ્સો બન્યો નથી, પણ જ્યારે ભાવ સાવ તળિયે બેસી જાય—કિલોના બે કે ત્રણ રૂપિયા થઈ જાય—ત્યારે દેવાના ડુંગર નીચે દબાઈને કેટલાય ડુંગળી પકવતા ખેડૂતોએ આપઘાત કર્યા છે!"
આ સાંભળીને ક્લબ હાઉસ બહાર ઊભેલા તમામ લોકો—જાગૃતિ પટેલ, સોનાલીબેન અને રોહન દેશમુખ પણ સ્તબ્ધ થઈ ગયા.
મનપ્રીત સિંહે વાતનો સાર કાઢતાં કહ્યું, "ખેતીના જાણકારોનું કહેવું છે કે હજુ આવતા બે મહિના સુધી નવી આવક નહીં આવે ત્યાં સુધી ડુંગળી મોંઘી જ રહેવાની છે. એટલે ગૃહિણીઓ અને હોટેલવાળા બધાએ બે મહિના આ વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને ચાલવું પડશે. અને જો બે પૈસા વધારે આપવા પડે, તો એમ સમજીને પ્રેમથી ખાવું કે કદાચ કોઈ ધરતીપુત્રના ઘરમાં દિવાળી સુધરશે!"
માણેક લાલે પોતાના બંને હાથ લારીવાળા ધીરુભાઈ અને સોસાયટીની બહેનો તરફ જોડીને કહ્યું:
"બહેનો! સરકાર એક એવી સ્થાયી 'ડુંગળી નીતિ' બનાવે જેથી ભાવની અસ્થિરતા અટકે. પણ ત્યાં સુધી આપણે ઘરમાં થોડો સંયમ રાખીએ. થોડા દિવસ ડુંગળી ઓછી વાપરો, ટમેટાં કે દહીંની ગ્રેવી બનાવો! ધીરુભાઈ જેવા નાના ફેરિયાઓ સાથે બે-પાંચ રૂપિયા માટે કકળાટ ન કરીએ. અન્ન એ પૂર્ણબ્રહ્મ છે, અને દરેક ઋતુમાં ભાવના ચડાવ-ઉતાર આવવાના જ છે."
જાગૃતિ પટેલે સ્મિત સાથે ધીરુભાઈને કહ્યું, "સારું, બે કિલો ડુંગળી આપી દો ! ખેડૂત માટે આટલું તો સહન કરી જ શકાય."
આ સાંભળીને લારીવાળા ધીરુભાઈના ચહેરા પર સ્મિત રેલાઈ ગયું. મગનકાકાએ ત્યાં જ ગરમાગરમ આદુવાળી ચા પીરસી, અને સવારની આ શાકભાજીની તીખી ચર્ચા મીઠા સંવાદ અને રાષ્ટ્રીય સમજણ સાથે પૂર્ણ થઈ.
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"ડુંગળી માત્ર સલાડ કે શાકનો મસાલો નથી, એ તો દેશના અર્થતંત્ર, રાજકારણ અને ખેડૂતની પરસેવાની કમાણીનું થર્મોમીટર છે! જ્યારે સામાન્ય નાગરિક શાકના ભાવ વધતાં નારાજ થાય છે, ત્યારે એણે એ ખેડૂતનો પણ વિચાર કરવો જોઈએ જે કાળી મજૂરી કરીને આપણું પેટ ભરે છે. મોંઘવારીમાં બજેટ ખોરવાય એ સાચું, પણ સમજણ અને સહાનુભૂતિ જાળવી રાખવી એ મનુષ્યતા છે. ધીરુભાઈ અને મનપ્રીતે આજે જે આંકડાકીય સત્ય સમજાવ્યું, એણે આનંદનગરના રસોડાને સમજદાર બનાવી દીધું. ખેડૂતના આંગણે સમૃદ્ધિ આવે અને ગૃહિણીના ચહેરા પર સ્મિત રહે, એ જ સાચો વિકાસ છે!"
