ऑगस्ट १९४४ मध्ये पॅरिस मुक्त झाल्यानंतर अमेरिकन आणि ब्रिटिश लष्कर अत्यंत वेगाने जर्मनीच्या दिशेने पुढे सरकत होते. युरोपमधील जनतेला वाटू लागले होते की १९४४ च्या नाताळ (Christmas) पूर्वीच हे महायुद्ध संपेल आणि सैनिक आपापल्या घरी परततील.
पण जसजसे मित्र राष्ट्रांचे (Allies) लष्कर जर्मनीच्या सीमेवर पोहोचू लागले, तसतसा त्यांचा वेग मंदावला. फ्रान्सच्या किनाऱ्यावरून रणांगणापर्यंत इंधन आणि रसद पोहोचवणाऱ्या त्यांच्या पुरवठा साखळ्या (Supply lines) आता खूप ताणल्या गेल्या होत्या.
दुसरीकडे, जुलै १९४४ मध्ये स्वतःच्याच अधिकाऱ्यांनी केलेल्या बॉम्बस्फोटातून (ऑपरेशन वाल्किरी) बचावल्यानंतर हिटलरची मानसिक आणि शारीरिक अवस्था अत्यंत बिकट झाली होती. त्याचे हात थरथर कापत असत, त्याला चालताना त्रास होत असे आणि तो आता कोणावरही, अगदी आपल्या सर्वात जवळच्या सेनापतींवरही विश्वास ठेवत नव्हता. पूर्वेकडून रशियाचे लाल सैन्य (Red Army) जर्मनीच्या सीमेवर येऊन धडकले होते.
जर्मनीचा पराभव आता १०० टक्के निश्चित होता. हिटलरच्या सर्व सेनापतींनी त्याला सल्ला दिला की आता आपण अमेरिका आणि ब्रिटनसमोर शरणागती पत्करून किमान रशियापासून जर्मनीला वाचवावे. पण हिटलरच्या डोक्यात एक अत्यंत वेडगळ आणि महाभयंकर योजना शिजत होती. त्याने हार मानण्याऐवजी आपल्या आयुष्यातील सर्वात मोठा, सर्वात शेवटचा आणि आत्मघातकी जुगार खेळायचा निर्णय घेतला.
हिटलरचा प्लॅन: आर्डेन्सचे जंगल पुन्हा एकदा
हिटलरने एक अत्यंत गुप्त योजना आखली. त्याने आपले सर्व उरलेसुरले सैन्य, नवीन पँझर (टायगर) रणगाडे आणि इंधनाचा शेवटचा साठा पश्चिमेकडे वळवला. त्याचा प्लॅन होता—'आर्डेन्सच्या जंगलातून' अमेरिकन लष्करावर महाभयंकर आणि अचानक हल्ला करणे!
हे तेच आर्डेन्सचे (Ardennes) घनदाट आणि डोंगराळ जंगल होते, जिथून १९४० मध्ये हिटलरने फ्रान्सवर हल्ला करून त्यांना चकवले होते. हिटलरला वाटले की अमेरिकन लष्कर गाफील असेल आणि जर जर्मन रणगाड्यांनी या जंगलातून घुसून अमेरिकन आणि ब्रिटिश लष्कराचे दोन तुकडे केले आणि बेल्जियममधील 'अँटवर्प' हे मुख्य बंदर जिंकले, तर अमेरिका आणि ब्रिटन घाबरून जर्मनीसोबत शांतता करार करतील.
या हल्ल्यासाठी हिटलरला एका गोष्टीची अत्यंत गरज होती—खराब हवामान! कारण जर आकाश निरभ्र असते, तर अमेरिकेच्या शक्तिशाली विमानांनी जर्मन रणगाड्यांना आकाशातूनच जाळून खाक केले असते. आणि निसर्गाने पुन्हा एकदा हिटलरला साथ दिली.
१६ डिसेंबर १९४४: मृत्यूचा हिवाळा आणि 'बॅटल ऑफ द बल्ज'
१६ डिसेंबर १९४४ ची पहाट. युरोपमध्ये शतकातील सर्वात भयंकर हिवाळा सुरू होता. आर्डेन्सच्या जंगलात गुडघाभर बर्फ साचला होता आणि सर्वत्र अत्यंत दाट धुके पसरले होते. अमेरिकन सैनिक थंडीने कुडकुडत आपल्या खंदकांमध्ये चहा पीत बसले होते. त्यांना वाटले होते की या भयानक हवामानात आणि घनदाट जंगलात युद्ध होऊच शकत नाही.
पण पहाटे साडेपाच वाजता अचानक आकाशातून मृत्यूचा पाऊस सुरू झाला. हजारो जर्मन तोफांनी अमेरिकन छावण्यांवर भयंकर मारा सुरू केला. आणि त्यापाठोपाठ धुक्यातून आणि बर्फातून बाहेर आले हिटलरचे महाकाय टायगर रणगाडे आणि तब्बल ५ लाख जर्मन सैनिक!
अमेरिकन सैनिकांची अक्षरशः तारांबळ उडाली. या भयंकर आणि अनपेक्षित हल्ल्यामुळे अमेरिकन लष्कराची फळी तुटली आणि अनेक सैनिक जीव वाचवण्यासाठी मागे पळू लागले. जर्मन रणगाडे अमेरिकन सीमेच्या आत सुमारे ८० किलोमीटरपर्यंत घुसले. यामुळे युद्धभूमीच्या नकाशामध्ये अमेरिकन सीमेच्या आत एक मोठा बाक किंवा फुगवटा तयार झाला. इंग्रजीत या फुगवट्याला 'बल्ज' (Bulge) म्हणतात, म्हणूनच या भयंकर लढाईला 'बॅटल ऑफ द बल्ज' (Battle of the Bulge) असे नाव पडले. दुसऱ्या महायुद्धात अमेरिकेने लढलेली ही सर्वात मोठी आणि सर्वाधिक बळी घेणारी लढाई होती.
बास्तोनचा वेढा आणि तो ऐतिहासिक शब्द— 'नट्स!'
या जर्मन हल्ल्याच्या अगदी मध्यभागी 'बास्तोन' (Bastogne) नावाचे एक छोटे पण अत्यंत महत्त्वाचे शहर होते. कारण या शहरातून सर्व मुख्य रस्ते जात होते. अमेरिकेच्या '१०१ एअरबोर्न डिव्हिजन' या अत्यंत शूर तुकडीने बास्तोनमध्ये तळ ठोकला होता.
पण काही दिवसांतच जर्मन लष्कराने बास्तोन शहराला चारी बाजूंनी वेढा घातला. अमेरिकन सैनिक तिथे पूर्णपणे अडकून पडले. त्यांच्याकडे हिवाळ्याचे गरम कपडे नव्हते, पायात साधे बूट होते, जे बर्फामुळे गोठले होते. अन्नाचा आणि दारूगोळ्याचा साठा संपत आला होता. आकाशात दाट धुके असल्यामुळे विमानांमधून कोणतीही मदत पोहोचू शकत नव्हती. हजारो अमेरिकन सैनिक केवळ थंडीमुळे आणि 'फ्रॉस्टबाईट'मुळे (अवयव गोठून काळे पडणे) मरू लागले.
२२ डिसेंबर रोजी, जर्मन सेनापतीने पांढरा झेंडा घेऊन एक अधिकारी बास्तोनमध्ये पाठवला. त्याने अमेरिकन सैनिकांना एक पत्र दिले, ज्यामध्ये लिहिले होते: "तुम्ही चारी बाजूंनी घेरले गेले आहात. जीव वाचवायचा असेल तर दोन तासांत शरणागती पत्करा, अन्यथा तुम्हाला उडवून दिले जाईल."
हे पत्र जेव्हा अमेरिकन तुकडीचे कमांडर 'जनरल अँथनी मॅकऑलिफ' यांच्याकडे आले, तेव्हा त्यांनी ते वाचले आणि रागाने फक्त एकच शब्द उच्चारला— "नट्स!" (Nuts! - ज्याचा मराठी अर्थ होतो: मूर्ख कुठले! किंवा वेडे आहात काय!).
मॅकऑलिफ यांनी शरणागतीच्या पत्रावर अधिकृत उत्तर म्हणून फक्त हा एकच शब्द लिहून पाठवला. जेव्हा हा निरोप जर्मन अधिकाऱ्यांना मिळाला, तेव्हा त्यांना 'नट्स'चा अर्थच समजेना. अमेरिकन अधिकाऱ्याने त्यांना समजावून सांगितले की याचा अर्थ असा आहे की, आम्ही मरण पत्करू पण तुमच्यासमोर गुडघे टेकणार नाही, आता तुम्ही इथून चालते व्हा!
पॅटनचा चमत्कार आणि आकाशातून आलेला मृत्यू
बास्तोनमध्ये अडकलेल्या या सैनिकांना वाचवण्यासाठी अमेरिकेचे सर्वोच्च सेनापती आयझेनहॉवर यांनी आपला सर्वात आक्रमक, रागीट आणि वेडा सेनापती—'जनरल जॉर्ज पॅटन' (General George Patton) याला पाचारण केले.
पॅटनचे सैन्य बास्तोनपासून १५० किलोमीटर दूर होते. पण पॅटनने एक चमत्कार करून दाखवला. त्याने भर बर्फात आणि भयंकर थंडीत आपल्या रणगाड्यांची दिशा रातोरात बदलली आणि सलग ४८ तास न थांबता प्रवास करून तो जर्मन लष्कराच्या पाठीवर येऊन धडकला.
आणि याच वेळी, नाताळच्या (२५ डिसेंबर) दिवशी निसर्गाने अमेरिकेला सर्वात मोठी भेट दिली. आकाशातील धुके अचानक गायब झाले आणि सूर्यप्रकाश पडला. आकाश साफ होताच अमेरिकेची हजारो लढाऊ विमाने (विशेषतः P-47 Thunderbolts) आकाशात झेपावली. त्यांनी आकाशातून जर्मन रणगाड्यांवर आगीचा आणि बॉम्बचा असा काही पाऊस पाडला की संपूर्ण जर्मन लष्कर बर्फात जळून खाक झाले.
हिटलरचा हा शेवटचा जुगार पूर्णपणे फसला होता. या एका लढाईत जर्मनीचे सुमारे १ लाख सैनिक मारले गेले आणि त्यांचे सर्व उत्तम रणगाडे नष्ट झाले. आता जर्मनीकडे ना सैन्य उरले होते, ना शस्त्रे. पश्चिमेचा रस्ता अमेरिकन लष्करासाठी मोकळा झाला होता.
पूर्वेकडील रक्ताचे वादळ आणि स्टालिनचा भयंकर सूड
पश्चिमेकडे अमेरिका आणि ब्रिटनचे लष्कर जर्मनीच्या सीमेत शिरत होते, पण खऱ्या अर्थाने मृत्यूचे आणि क्रूरतेचे महातांडव पूर्वेकडे सुरू होते.
जानेवारी १९४५ मध्ये रशियाचे अवाढव्य 'लाल सैन्य' जर्मनीच्या पूर्व सीमेवर पोहोचले. आतापर्यंत आपण जर्मनांनी रशियात केलेल्या अत्याचारांबद्दल ऐकले होते. पण आता रशियन सैन्याला जर्मनीच्या भूमीवर पाऊल ठेवण्याची संधी मिळाली होती. रशियाचा हुकूमशहा जोसेफ स्टालिन आणि त्याच्या सेनापतींनी आपल्या सैनिकांना स्पष्ट आदेश दिला होता— "जर्मनीने आपल्यावर जे अत्याचार केले, त्याचा सूड घेण्याची वेळ आली आहे. कोणावरही दया दाखवू नका!"
आणि त्यानंतर मानवी इतिहासातील एक अत्यंत काळा आणि भयंकर अध्याय सुरू झाला. रशियन सैन्य जसे जसे जर्मनीच्या गावांमध्ये घुसू लागले, तसतसे त्यांनी सामान्य जर्मन नागरिकांची अत्यंत क्रूरपणे कत्तल करण्यास सुरुवात केली. रशियन सैनिकांनी लाखो निष्पाप जर्मन महिलांवर आणि लहान मुलींवर अत्यंत अमानुष आणि पाशवी अत्याचार (बलात्कार) केले. घरे लुटली गेली, शहरे जाळून खाक केली गेली.
जी क्रूरता हिटलरच्या नाझी सैनिकांनी रशियात दाखवली होती, त्याहूनही भयंकर क्रूरता आता रशियाचे सैनिक जर्मन नागरिकांवर दाखवत होते. युद्धात सामान्य जनतेचे काय हाल होतात, याचा हा सर्वात भीषण चेहरा होता. या भयंकर अत्याचारांच्या भीतीने लाखो जर्मन नागरिक कडाक्याच्या थंडीत घरे सोडून पश्चिमेकडे (अमेरिकन लष्कराच्या दिशेने) जीव वाचवण्यासाठी पळत सुटले. त्यांना रशियाच्या हाती लागण्यापेक्षा अमेरिकेच्या हाती लागणे अधिक सुरक्षित वाटत होते.
बर्लिनच्या दिशेने शेवटची शर्यत
एप्रिल १९४५ उजाडला. पश्चिमेकडून अमेरिकन आणि ब्रिटिश लष्कराने जर्मनीची सर्वात मोठी आणि पवित्र मानली जाणारी 'ऱ्हाईन' नदी (Rhine River) ओलांडली. तर पूर्वेकडून रशियाचे २५ लाखांहून अधिक सैनिक जर्मनीची राजधानी बर्लिनच्या वेशीवर येऊन धडकले.
संपूर्ण जर्मनीचा आता कोळसा झाला होता. सर्व मोठी शहरे बॉम्बफेकीत उध्वस्त झाली होती. पण तरीही बर्लिनच्या जमिनीखाली बांधलेल्या एका अत्यंत सुरक्षित आणि अभेद्य बंकरमध्ये अडकून बसलेला अडॉल्फ हिटलर अजूनही हार मानायला तयार नव्हता. त्याने बर्लिनच्या रक्षणासाठी आता लहान शाळकरी मुलांना (हिटलर युथ) आणि वृद्धांच्या हातात बंदुका देऊन त्यांना रशियन रणगाड्यांसमोर मृत्यूच्या खाईत ढकलण्यास सुरुवात केली होती.
रशियन तोफांचे गोळे आता बर्लिन शहरावर आणि हिटलरच्या बंकरच्या अगदी वर कोसळू लागले होते. हिटलरच्या आयुष्याचे आणि या महाभयंकर युद्धाचे आता फक्त काही शेवटचे दिवस, किंबहुना काही तास शिल्लक राहिले होते.
