🍌🪔 પ્રકરણ ૭૨: ફ્રૂટની લારી પર મોંઘવારીનો કકળાટ, માણેકલાલની લોકોક્તિ અને પાંચમા નોરતે બાળ દાંડિયારાસ!
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"ઉપવાસમાં પેટ ખાલી રાખવાનું હોય સાહેબ, પણ બજારવાળા ભાવો વધારીને ગજવાં ખાલી કરી નાખે છે! છતાં કુદરતની કરામત જુઓ કે ભાદરવા-આસોની ઋતુમાં કેળું એ માત્ર ફળ નથી, સાક્ષાત અમૃત સમાન પથ્ય આહાર છે. અને જ્યારે આંગણે બાળકો દાંડિયા ખખડાવે, ત્યારે મા સ્કંદમાતા પોતે વાત્સલ્યનો વરસાદ વરસાવવા દોડી આવે છે!"
આસો સુદ પાંચમની નિર્મળ, ગુલાબી સવારે આનંદનગર સોસાયટીના મેઇન ગેટ પાસે ફ્રૂટવાળા શંકરની લારી ઊભી હતી. લારી પર પીળાં ધમક કેળાંની લૂમો, કાશ્મીરી સફરજન, મોસંબી અને દાડમ ગોઠવાયેલાં હતાં.
ત્યાં સોસાયટીનું મહિલા મંડળ એકઠું થયું હતું: જાગૃતિ પટેલ, સોનાલીબેન, અંજુ મહેતા, રેણુ દેશમુખ, લલિતાબેન જોશી અને વડીલ ભાવના બા.
જાગૃતિ પટેલે કેળાંની એક લૂમ ઊંચકીને શંકર સામે ભવાં ચડાવ્યાં, "એલા શંકર! નવરાત્રિ શરૂ થઈ નથી કે તેં લૂંટ ચલાવી નથી! ગયા અઠવાડિયે ચાલીસ રૂપિયે ડઝન આપતો હતો, અને આજે સીધા સિત્તેર રૂપિયા?! સફરજન બસો રૂપિયે કિલો અને દાડમ એકસો એંસી! આ તહેવાર અને ઉપવાસના દિવસોમાં જો ફ્રૂટના ભાવ આકાશને આંબે તો સામાન્ય માણસ ઉપવાસમાં ખાય શું? પથ્થર?!"
સોનાલીબેને બળાપો કાઢ્યો, "સાચી વાત છે જાગૃતિબેન! શ્રાવણ ગયો, શ્રાદ્ધ ગયું ને હવે નવરાત્રિ આવી. જેવા વ્રત-ઉપવાસ આવે એટલે વેપારીઓ ફળફળાદિના ભાવ બમણા કરી નાખે છે. ઉપવાસમાં લોકો ફળાહાર કરે કે ખિસ્સા ખાલી કરે?"
શંકર ફ્રૂટવાળાએ હાથ જોડીને વિનમ્રતાથી કહ્યું, "બેનજી, જથ્થાબંધ માર્કેટ યાર્ડમાંથી જ આવક ઓછી છે અને ઉપવાસના લીધે આખા શહેરમાં ડિમાન્ડ ડબલ થઈ ગઈ છે. અમે બે પૈસા રોજી માટે કમાઈએ છીએ, ભાવ વધારવો અમારા હાથમાં નથી."
બરાબર એ જ વખતે મોર્નિંગ વૉક પતાવીને સિનિયર સિટિઝન વડા માણેક લાલ, રૂસ્તમ દારૂવાલા, કેશવ ભટ્ટ અને મદન લાલ શર્મા લાકડી ટેકવતા ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
માણેક લાલે ચશ્મા સરખા કરતાં કહ્યું, "કેમ વહુ-દીકરીઓ, સવાર-સવારમાં આ ગરીબ શંકર પર કેમ ગરમ થાવ છો?"
અંજુ મહેતાએ કહ્યું, "જુઓ ને માણેકકાકા, કેળાં અને ફ્રૂટના ભાવ કેટલા વધારી દીધા છે! આટલા મોંઘા કેળાં તે કેમ પરવડે?"
માણેક લાલે હસીને પોતાની લાકડી જમીન પર ટેકવી અને ગુજરાતી સંસ્કૃતિની અણમોલ વાત છેડી:
"બહેનો! ભલે ભાવ બે-પાંચ રૂપિયા વધ્યા હોય, પણ ગુજરાતી ભાષામાં આપણા વડવાઓ એક સો ટચના સોના જેવી જૂની કહેવત કહી ગયા છે:
'માગશરનો મૂળો ને ભાદરવાનું કેળું!'"
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ મૂંછો પર હાથ ફેરવતાં પૂછ્યું, "માણેકકાકા, આ કહેવતનો અર્થ શું થાય બાવા?"
માણેક લાલે આયુર્વેદનું રહસ્ય સમજાવતાં કહ્યું, "રૂસ્તમજી, આપણા પૂર્વજો બહુ પાકા વૈજ્ઞાનિકો હતા. માગશર મહિનાની ગુલાબી ઠંડીમાં મૂળો ખાવો એ શરીર માટે ગુણકારી છે, અને ભાદરવા-આસો મહિનાના તડકામાં જ્યારે પિત્ત પ્રકોપ કરે, ત્યારે દેશી પાકું કેળું ખાવું એ સાક્ષાત ઔષધ છે!
કેળું પિત્તનું શમન કરે છે, હોજરીને ટાઢક આપે છે અને ઉપવાસ દરમિયાન શરીરને તાત્કાલિક નેચરલ ગ્લુકોઝ અને પોટેશિયમ આપે છે. સફરજન કે દાડમ કદાચ ન પરવડે તો કાંઈ વાંધો નહીં, થોડું ઓછું ખાવ પણ આ ઋતુમાં રોજ એક-બે કેળાં તો અચૂક ખાવ! એ શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ અકબંધ રાખશે."
યોગ ટ્રેનર કાવ્યા જોશીએ પણ સંમતિ આપતાં કહ્યું, "માણેકકાકાની વાત બિલકુલ સાચી છે. કેળું સુપાચ્ય છે અને ઉપવાસમાં એસિડિટી સામે રક્ષણ આપે છે."
માણેકલાલની આ હળવી અને જ્ઞાનવર્ધક વાત સાંભળીને મહિલાઓનો ગુસ્સો ઓગળી ગયો. જાગૃતિબેને હસીને શંકર પાસેથી બે ડઝન કેળાં ખરીદી લીધાં.
સાંજ પડતાં જ સોસાયટીનો ચોક મા આદ્યશક્તિના રંગમાં રંગાઈ ગયો. આજે આસો સુદ પાંચમ એટલે નવરાત્રિનું પાંચમું નોરતું!
ભગવાન કાર્તિકેય (સ્કંદ)ને પોતાના ખોળામાં બેસાડીને વાત્સલ્ય વરસાવનારા ભગવતીના પરમ સ્નેહાળ સ્વરૂપ મા સ્કંદમાતાની પૂજાનો દિવસ હતો. નિયમ મુજબ ગરબી મંડપ અને માતાજીના વાઘાને દૂધ જેવા ઉજળા શ્વેત રંગ ના વસ્ત્રો, ચમેલી, મોગરા અને સફેદ ગુલાબના ફૂલોથી અતિ મનોહર શણગારવામાં આવ્યો હતો.
દ્વારકાના વિદ્વાન કેશવ ભટ્ટ અને ભજનપ્રેમી મનોહર જોશીએ મંત્રોચ્ચાર સાથે પૂજન વિધિ સંપન્ન કરી:
"સિંહાસનગતા નિત્યં પદ્માશ્રિતકરદ્વયા, શુભદાસ્તુ સદા દેવી સ્કન્દમાતા યશસ્વિની..."
માણેક લાલ, વસંતી બા, સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ અને પ્રમુખ હર્ષિલ મહેતાએ સમગ્ર સોસાયટીના બાળકોના દીર્ઘાયુષ્ય અને રક્ષણ માટે કપૂર આરતી કરી.
આજના પાંચમા નોરતે સોસાયટીનું મુખ્ય આકર્ષણ હતું: 'આનંદનગર બાળ દાંડિયારાસ સ્પર્ધા'!
ચોકની વચ્ચે લાલ જાજમ પર 'આનંદ ગૅંગ'ના બાળકો રંગબેરંગી પરંપરાગત કેડિયા, ધોતી, ફેંટા અને આભલાં ભરેલી ચણિયા-ચોળીમાં સજ્જ થઈને આવી પહોંચ્યા:
વિવાન, કાવ્યા, ગુરુનુર, ઓમ, શોર્ય, ઈશાન, ક્રિશ, કિયારા, રિયાન, મીરાં, ઝારા, અનુશ્રી, અચ્યુત, અનાયા, રુદ્ર, આરવ, તનિષ્કા, એલીના, મિશ્રી, અન્વી અને આન્યા!
નિર્ણાયક તરીકે મ્યુઝિક ટીચર એન્થની ફર્નાન્ડિસ, સુચરિતા મુખર્જી અને નવી રહેવાસી શ્રુતિ અગ્રવાલ બેઠા હતા.
મનોહર જોશી અને કેશવ ભટ્ટે ઢોલના તાલે પ્રાચીન ગરબો છેડ્યો:
"રૂડાં રબારીના નેસડે રે, કાનુડો ગરબે ઘૂમે રે..."
"અંબા તારે આંગણિયે રૂડું નોરતું રે..."
લાકડાના રંગીન દાંડિયાના ‘ટણણણ... ટણણણ...’ અવાજ સાથે બાળકોએ અદ્ભુત તાલ મિલાવ્યો.
નાના રુદ્ર અને આર્શવે જ્યારે ઘૂંટણભેર બેસીને ચાર-દાંડિયા રાસ લીધો, ત્યારે આખો ચોક તાળીઓથી ગૂંજી ઊઠ્યો! કિયારા, અનાયા અને મીરાંએ લચકાતી ચાલે લીધેલી ગોપી-રાસની છટા જોઈને વડીલો મુગ્ધ થઈ ગયા.
સ્પર્ધાના અંતે શ્રુતિ અગ્રવાલ અને એન્થનીએ પરિણામ જાહેર કર્યું: શ્રેષ્ઠ બાળ ખેલૈયા તરીકે સંયુક્ત રીતે અનાયા અને રુદ્ર વિજેતા બન્યા, જ્યારે તમામ બાળકોને પ્રોત્સાહક ઇનામો આપવામાં આવ્યા.
રાત્રે સાડા નવ વાગ્યે ગરબાની પૂર્ણાહુતિ પછી શેફ મનપ્રીત સિંહ ગિલ અને પરિઝાદ દારૂવાલાએ બાળકોની પસંદગીને ધ્યાનમાં રાખીને ખાસ 'કિડ્સ સ્પેશિયલ ફરાળી નાસ્તો' પીરસ્યો:
ક્રિસ્પી ફરાળી સાબુદાણા વડા અને મસાલેદાર સીંગદાણાની કઢી.
કેળાં અને બટાકામાંથી બનેલી સ્પેશિયલ દેશી ચીપ્સ અને ફરાળી પૅટીસ.
બાળકો માટે ગળ્યા-મીઠા દેશી ગોળના સુખડીના લાડુ અને તાજા કેળાં-ચીકુનો ફ્રૂટ સલાડ!
વડીલો માટે ગરમાગરમ કેસર-ઈલાયચીવાળું દૂધ.
બધાં બાળકો થાળીઓ લઈને વડીલો સાથે પંગતમાં બેસી ગયાં. નાના રુદ્રે કેળાંની ચીપ્સ ખાતાં કહ્યું, "માણેક દાદા, ભાદરવાનું કેળું તો બહુ મીઠું છે હોં!"
આ સાંભળીને આખો ચોક ખડખડાટ હસી પડ્યો. માણેક લાલે રુદ્રના માથે સ્નેહથી હાથ ફેરવ્યો.
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"જે ઘરમાં કે સોસાયટીમાં બાળકો ખડખડાટ હસતાં હોય અને નિર્દોષ ભાવે દાંડિયા ખખડાવતાં હોય, ત્યાં સાક્ષાત માં સ્કંદમાતા વાત્સલ્યરૂપે બિરાજમાન હોય છે! સવારે મોંઘવારીની જે ચિંતા હતી, એ સંસ્કૃતિની એક નાની કહેવતથી હળવી થઈ ગઈ. ફળ મોંઘાં થાય ત્યારે સંયમ રાખવો અને કુદરતે આપેલી ઋતુચર્યા પ્રમાણે જીવવું એ જ આપણી ખરી પરંપરા છે. આજે આપણા ભૂલકાંઓએ જે શિસ્ત અને ઉત્સાહ સાથે માતાજીના આંગણે રાસ રમ્યો છે, એ જોઈને ખાતરી થાય છે કે આપણો વારસો સલામત હાથોમાં છે. મા સ્કંદમાતા સોસાયટીના તમામ બાળકોને દીર્ઘાયુષ્ય, બુદ્ધિ અને સંસ્કાર અર્પે, એ જ આજના પાંચમા નોરતાની મંગલ કામના!"
