બનફૂલ
( જંગલનું ફૂલ )
કાવ્યોપન્યાસ
"જે ફૂલ હજુ અસૂંઘેલું છે, અને નખથી જેનું કૂંપળ ભાંગવામાં નથી આવ્યું"
પ્રથમ સર્ગ
મારે નથી જોઈતું જ્ઞાન, નથી જોઈતું જાણવું
સંસાર અને મનુષ્ય કોને કહેવાય!
વનનું પુષ્પ વનમાં જ ખીલત
વનની ગોદમાં જ સૂકાઈ જાત!
દીપ-નિર્વાણ
રાત્રિના અંધકારના સમૂહને નાબૂદ કરી
રજત (ચાંદી) જેવી શોભાથી યુક્ત, પ્રદીપ્ત બરફની ચાદર
હિમાલયના શિખરો પર પ્રકાશ પામી રહી છે
અસંખ્ય વિશાળ અને મહાન શિખરોની હમાળાઓ;
ઝરણાંઓ વહી રહ્યા છે, શિખરથી શિખર ઊંચકાઈ રહ્યા છે
દિગંતની સીમા પર જઈને જાણે તેનો અંત થાય!
માથા પર ચંદ્ર અને સૂર્ય, ચરણોમાં પૃથ્વીનું સામ્રાજ્ય
મસ્તક પર સ્વર્ગનો ભાર વહન કરી રહ્યો છે;
બરફથી મસ્તક ઢાંકીને જાણે પ્રકૃતિની રમત ચાલી રહી છે
ભ્રૂકુટી (ભમર)ના ઈશારે જ જાણે સૌનું નિરીક્ષણ કરી રહ્યો છે!
કેટલી નદીઓ અને નદો, કેટલાંય ઝરણાં અને સરોવરો
પગની નીચે પડીને આક્રંદ (આસફાલન) કરી રહ્યા છે!
મનુષ્ય વિસ્મય અને ભયથી સ્તબ્ધ થઈને જોયા કરે છે,
મર્યાદિત મન એકદમ અવાચક બની જાય છે!
ચારે બાજુ પૃથ્વી નિદ્રામાં મગ્ન છે,
તીવ્ર શીત પવનમાં વૃક્ષોને હલાવતા
ઝરણાનું પાણી ચુંબન કરતું વહી રહ્યું છે;
હિમાલયના શિખરો અને પર્વતોને ઢાંકીને
ગાઢ વાદળોનો સમૂહ બરફની કાંતિને હણીને
સ્થિર ભાવે અહીં-તહીં સૂઈ રહ્યો છે.
પર્વતની તળેટીમાં ધીમે ધીમે નદી વહી રહી છે
પથ્થરોની બાધાઓને દૂર કરતી કરતી,
નદીના મોજાંઓનો સમૂહ વૃક્ષોના મૂળને ભીંજવતો
પાષાણના તટને પ્રહૃત (પ્રહાર) કરતો નાચી રહ્યો છે!
ચાર બાજુ કેટલાંય સતત કલકલ કરતાં
ઉપત્યકા (ઘાટી) વચ્ચે ઝરણાંની ધારા વહી રહી છે.
આજે રાત્રિ રડે છે, અંધારામાં ચંદ્રને ગુમાવીને
વાદળોની ઘૂંઘટમાં પોતાની વેણીના તારાને ઢાંકીને.
હે કલ્પના! કોની આ કુટીર છે નદીના તીરે
વૃક્ષોના પાંદડાઓની છાંયો-છાંયો વચ્ચે,
વૃક્ષોની કાયાને અડકતી
પોતાના ચરણોને ઝરણાના નીરમાં ડૂબાડીને?
ચારે બાજુ ક્યાંય માનવવસ્તી નથી,
નથી કોઈ જનકોલાહલ, ગાઢ એકાંત સ્થળ
શાંતિની છાયામાં જાણે નીરવતાથી સૂઈ રહ્યું છે!
ફૂલોથી સજેલા વેશમાં કુટીરના શિખર પર
લતાઓની માળા પોતાના હાથ ફેલાવીને શોભી રહી છે,
ફૂલોના ગુચ્છાઓનો સમૂહ બારણા પાસે આવીને
જાણે કુટીરની અંદર ડોકિયું કરી રહ્યો છે!
કુટીરની એક બાજુ દીવો ધુમાડાના શ્વાસ સાથે
મંદ (સ્તિમિત) પ્રકાશની રેખાઓ ફેલાવી રહ્યો છે.
અસ્પષ્ટ પ્રકાશમાં અંધકાર ભળી જાય છે—
ઘર અને આંગણે મ્લાન (ઉદાસ) ભાવ ધારણ કર્યો છે!
ગાઢ નીરવ ઘર, શરીર કંપી ઉઠે છે!
હૃદયમાં લોહીનો ઉછાળો સ્તબ્ધ થઈને વહી રહ્યો છે—
વિષાદના અંધકારમાં, ગાઢ શોકના ભાર હેઠળ
ગહન અને નીરવ ઘર અંધકારમય બન્યું છે!
કોણ ઓ નવયૌવના બાળા, કુટીરને ઉજાળતી
તૃણના આસન પર ઉદાસ થઈને બેઠી છે?
કોની છાતી પર માથું મૂકીને કોણ નિશ્ચેત સૂઈ રહ્યું છે
જે વારંવાર સઘન દીર્ઘ શ્વાસ ખેંચી રહ્યું છે—
લાંબા સફેદ વાળ કપોલ (ગાલ) પર પ્રસરી ગયા છે,
સફેદ દાઢીએ વક્ષસ્થળના વસ્ત્રને ઢાંકી દીધું છે—
અવશ અને જ્ઞાનહીન, મંદ નેત્રાંત (આંખોની કીકીઓ),
પલકારા પડતા નથી, નિસ્પંદ નયનો છે!
બાળાના ચહેરા પર મ્લાનતા, ક્ષીણતા અને વિષાદનું દુઃખ છે,
શોક અને ભયથી તેનું સુકોમળ હૃદય અવશ છે.
માથું નમાવીને બાળા એકદમ સ્થિર થઈને
પિતાના મુખ સામે જોઈ રહી છે!
અસ્તવ્યસ્ત વેશભૂષા, અસ્તવ્યસ્ત વાળની લટો
તેના અચલ આંખના પટને ઢાંકી રહી છે!
નયનના પલકારા સ્થિર છે, હૃદય અને પ્રાણ શાંત છે,
શિરાએ શિરાએ લોહી સ્તબ્ધ વહી રહ્યું છે.
હૃદયમાં જ્ઞાન નથી, પ્રાણમાં જીવ નથી,
હૃદયના પટ પર ચિંતાની કોઈ રેખા નથી!
આંખો કંઈ જોતી નથી, કાને અવાજ પડતો નથી,
ચિત્ત પર શોકનો ઉછાળો પણ નથી લાગતો!
દીર્ઘ શ્વાસ મૂકીને, ધીમેથી આંખો ખોલીને
ક્રમશઃ તેના પિતાએ જ્ઞાન (ચેતના) મેળવ્યું!
અચાનક ભયભીત પ્રાણથી ચારે બાજુ નજર ફેરવીને
વ્યાકુળ પ્રાણે ફરીથી શ્વાસ લીધો—
જાણે કંઈક ખોવાઈ ગયું છે, કંઈક છે કે નથી,
શોક અને ભયથી ધીમેથી આંખો મીંચી દીધી—
ભયભીત થઈને અસ્ફુટ સ્વરે અવાજ નીકળ્યો,
"ક્યાં છે મારી મા કમલા, ક્યાં છે મારી જનની!"
જાણે નીરવ રાત્રિ ચમકી ઉઠી!
જાણે નીરવ ધરતી ચમકી ઉઠી!
શાંત નદી જેમ નીરવતાથી સૂતી હોય—
અચાનક હાથના વેગથી અચાનક કંપી ઉઠે છે,
અચાનક જાગી ઉઠે છે બધાં ચંચળ મોજાં!
કમલાનું ચિત્તરૂપી સરોવર અચાનક કંપી ઉઠ્યું
પ્રાણમાં પ્રાણ આવ્યો, હૃદયમાં હૃદય!
સ્તબ્ધ લોહીનો પ્રવાહ હૃદયમાં દોડી આવ્યો,
હૃદયમાં ફરીથી ચિંતાનો ઉદય થયો!
શોકનો આઘાત વાગવાથી પ્રાણ જાગી ઉઠ્યો,
ફરીથી બધી જ વાત યાદ આવી ગઈ!
વિષાદથી વ્યાકુળ હૃદયે નયુનયુગલ મીંચીને
તેના જનક બેઠા છે, નયનોએ નિહાળ્યું.
સ્થિર નયનોના પલકારા પર પલકારો પડ્યો,
તેણે સાંભળ્યું કે કાતર (દુઃખી) સ્વરે જનક બોલી રહ્યા છે,
"ક્યાં છે મારી મા કમલા, ક્યાં છે મારી જનની!"
વિષાદમાં સોળ વર્ષની બાળા ચમકી ઉઠી
(આંખોમાંથી આંસુની ધાર વહે છે)
પિતાના નયનો પર પોતાના નયન રાખીને
કાતર સ્વરે બોલી,
"કેમ પિતા! કેમ પિતા! આ તો હું બેઠી છું અહીં"—
વિષાદના કારણે વધુ શબ્દો ન નીકળ્યા!
વિષાદથી આંખો ખોલીને, બાળાના મુખ પર
એકદ્રષ્ટિથી સ્થિર નયને જોઈ રહ્યા!
આંખના છેડેથી દરદર વહે છે શોક-અશ્રુની ધારા,
વિષાદ, સંતાપ અને શોકથી હૃદય વલોવાઈ રહ્યું છે!
ગહન શ્વાસ લેવાથી હૃદય કંપી ઉઠ્યું,
જાણે લોહીનો ભંડાર ફાટી જશે!
હોઠના છેડા થરથર વિષાદથી કાંપી રહ્યા છે
નયનોના પલકારા વારંવાર ધ્રૂજી રહ્યા છે—
શોક અને સ્નેહના આંસુ લૂછીને
કમલા સામે જોઈને ત્યારે બોલ્યા,
"આજે રાત્રિએ મા ગો! પૃથ્વી પાસેથી
વિદાય માંગવી પડશે, આ છેલ્લી મુલાકાત છે ભવમાં!
જાણતો નથી તારા નસીબમાં અંતે શું છે—
પૃથ્વીનો પ્રેમ, પૃથ્વીની સુખની આશા,
પૃથ્વીનો સ્નેહ, પ્રેમ અને ભક્તિ સમુદાય,
સૂર્ય, ચંદ્ર, ગ્રહો અને તારાઓ, ચરાચર,
સૌની પાસેથી આજે હું વિદાય લઈશ!
ગિરિરાજ હિમાલય! ધોળા બરફના સમૂહ!
હે કાંચનશિખર મેઘથી ઢંકાયેલા!
હે ઝરણાઓની માળા! પર્વતની નદીઓ!
હે ઉપત્યકા! હે હિમાલયના વન!
આજે તમારી પાસેથી મૂર્મુષુ (મૃત્યુ પામનાર) વિદાય માંગે છે,
આજે તમારી પાસેથી અંતિમ વિદાય લઉં છું.
કુટીર અને પર્ણશાળા, વિષાદની જ્વાળા સહન કરીને
જેની છાયામાં મેં આશરો લીધો હતો—
મંદ દીવા જેવી આટલા દિવસો સુધી જ્યાં મેં
અંતિમ જીવનના કિરણો વિતાવ્યા છે,
આજે તારી પાસેથી મૂર્મુષુ વિદાય માંગે છે,
તારા ખોળામાં જ હું જીવન સોંપી દઈશ!
આંખોમાંથી જે આંસુ વહે છે, તે તમારા માટે નથી,
તમારા માટે મારું હૃદય શ્વાસ નથી છોડતું—
આજે જીવનનું વ્રત ઉજવણી કરીશ,
હવામાં આજે મારો અંતિમ શ્વાસ ભળી જશે!
હું તેના માટે નથી રડતો, હૃદય શોકના ભારથી
પીડિત થઈ રહ્યું છે તેનું કારણ પણ એ નથી.
આહાહા! દુઃખી બાળા આ વિષાદની જ્વાળા
કેવી રીતે સહન કરશે જ્યારે આજની રાત્રિ વીતી જશે?
કાલે સવારે એકલાએ, અસહાય અનાથનીએ
સંસારના સમુદ્રમાં કૂદકો મારવો પડશે!
સંસારની યાતના અને જ્વાળા તું કાંઈ નથી જાણતી બાળા,
આજે પણ!—આજે પણ તું દુનિયાને નથી ઓળખતી!
વિચારીને હૃદય બળે છે,—મનુષ્ય કોને કહેવાય
તું નથી જાણતી કે મનુષ્યનું મન કોને કહેવાય.
કોના દરવાજા પર કાલે સવારે તું ખાલી હાથે ઊભી રહીશ,
કાલે કોના દરવાજા પર તું રૂદન કરીશ!
તારા અભાગા પિતાની—જીવનની રાત પૂરી થઈ ગઈ—
વિષાદની રાતના અંતે સૂર્ય ઊગશે
આજની રાત પૂરી થયા પછી! કોને હવે પિતા કહીને
તું બોલાવીશ, કોના ખોળામાં હસીશ અને રમીશ?
જીવનની ધાત્રી વસુંધરા! તારા ખોળા ઉપર
મારી અનાથા બાળાને મેં અર્પણ કરી દીધી!
સૂર્ય! ચંદ્ર! આ બાળા પર
તમારી સ્નેહદ્રષ્ટિ વરસાવજો!
સાંભળો હે દિશાઓની દેવીઓ! બાળાને પીડા ન થાય
તમે માતૃસ્નેહથી તેનું પાલન કરજો!
પર્વતપુત્રી! વિશ્વમાતા! જગતના સર્જક વિધાતા!
સેંકડો આંસુઓ તમારા ચરણોમાં સોંપું છું—
બાળા અનાથ છે એમ કહીને, સ્થાન આપજો તમારા ખોળામાં,
સ્નેહના આંચળથી તેને ઢાંકી દેજો!
લૂછી નાખ મા ગો આંસુ! હવે શું કહું તને!
અભાગા પિતાને હંમેશ માટે ભૂલી જજે!
ગળો રૂંધાઈ રહ્યો છે!—અવસન્ન (શાંત) થઈ રહ્યું છે શરીર.
ક્રમશઃ આંખો બંધ થઈ રહી છે, મા ગો!
મુઠ્ઠી વાળી દીધી છે, લોહી પાણી બની ગયું છે,
શરીર બરફ જેવું શીતળ થઈ રહ્યું છે...
આ—આ છેલ્લી વાર—કુટીરની ચારે બાજુ
જોઈ લઉં! આંખો ખોલીને જોઈ લઉં!
છેલ્લી વાર આંખો ભરીને આ જોઈ લઉં તને
હંમેશ માટે આંખો બંધ થઈ જશે!
સુખી રહેજે હંમેશ માટે!—સુખી રહેજે હંમેશ માટે!
શાંતિની ગોદમાં બાળા નિદ્રાધીન રહેજે!"
સ્તબ્ધ થઈ ગઈ હૃદયની ઊર્જા! સ્તબ્ધ થઈ ગયો શ્વાસ!
સ્તબ્ધ થઈ ગયા નયનો! સ્તબ્ધ થઈ ગયું શરીર!
વિષમ શોકની જ્વાળાથી—મૂર્છિત થઈને પડી ગઈ બાળા,
ખોળા ઉપર જ પિતાનું મસ્તક છે!
ઝરણાના પાણીએ વિષાદનું ગીત ગાયું,
શાખાનો દીવો ધીમેથી ઓલવાઈ ગયો!
