પ્રકરણ ૨
અનુમાનનું વિજ્ઞાન
અમે નક્કી થયા મુજબ બીજા દિવસે મળ્યા અને બેકર સ્ટ્રીટના નંબર ૨૨૧-બી વાળા ફ્લેટનું નિરીક્ષણ કર્યું, જેની ચર્ચા અમારી મુલાકાત દરમિયાન તેણે કરી હતી. ત્યાં બે આરામદાયક બેડરૂમ અને એક મોટો, હવાઉજાસ વાળો અને હસમુખો સેટિંગ-રૂમ હતો, જેમાં બે મોટી બારીઓથી સૂર્યપ્રકાશ આવતો હતો. આ રહેઠાણ દરેક રીતે એટલું આકર્ષક હતું અને ભાડું પણ અડધોઅડધ વહેંચવા પર એટલું વ્યાજબી લાગ્યું કે એ જ પળે સોદો નક્કી થઈ ગયો અને અમે તરત જ ત્યાં રહેવા માટે ચાલ્યા ગયા. એ જ સાંજે મેં હોટેલમાંથી મારી બધી ચીજવસ્તુઓ ત્યાં ખસેડી લીધી, અને બીજે દિવસે સવારે શર્લોક હોમ્સ પણ પોતાની કેટલીક પેટીઓ અને ટ્રંકો સાથે ત્યાં આવી પહોંચ્યો. એક-બે દિવસ સુધી અમે અમારો સામાન ગોઠવવામાં અને રૂમને સુંદર રીતે વ્યવસ્થિત કરવામાં વ્યસ્ત રહ્યા. તે કામ પૂરું થયા પછી, અમે ધીમે ધીમે નવા માહોલમાં ટેવાવા લાગ્યા અને ગોઠવાઈ ગયા.
હોમ્સ સાથે રહેવું જરાય અઘરું નહોતું. તેનો સ્વભાવ શાંત હતો અને તેની દિનચર્યા નિયમિત હતી. રાત્રે દસ વાગ્યા પછી તે ભાગ્યે જાગતો, અને સવારે હું ઊઠું તે પહેલાં તો તે નાસ્તો કરીને બહાર પણ નીકળી ચૂક્યો હોય. ક્યારેક તેનો આખો દિવસ કેમિકલ લેબોરેટરીમાં વીતતો, ક્યારેક પોસ્ટમોર્ટમ રૂમમાં, અને ક્યારેક તે લાંબુ ચાલવા નીકળી જતો, જે તેને કદાચ શહેરના સૌથી ગીચ અને ગરીબ વિસ્તારોમાં લઈ જતો. જ્યારે કામનો ધમધમાટ ચાલુ હોય ત્યારે તેની ઊર્જાની કોઈ સીમા ન રહેતી; પણ અચાનક જ તેના પર કોઈ વિપરીત મૂડ સવાર થઈ જતો અને તે સતત દિવસો સુધી સેટિંગ-રૂમના સોફા પર સૂઈ રહેતો, સવારથી સાંજ સુધી ભાગ્યે જ એક શબ્દ બોલતો કે શરીરનું કોઈ અંગ હલાવતો. આવા સમયે મેં તેની આંખોમાં એક એવો સ્વપ્નિલ અને ખાલીપો જોયો છે કે જો તેના જીવનની પવિત્રતા અને સ્વચ્છતાએ મને અટકાવ્યો ન હોત, તો હું શંકા કરી બેસત કે કદાચ તે કોઈ નશીલા પદાર્થની લતનો શિકાર છે.
જેમ-જેમ અઠવાડિયાં વીતતાં ગયાં, તેમ-તેમ તેના પ્રત્યેનો મારો રસ અને તેના જીવનના ધ્યેય વિશેની મારી જિજ્ઞાસા વધુ ગાઢ બનતી ગઈ. તેનું વ્યક્તિત્વ અને દેખાવ જ એવા હતા કે સામાન્યમાં સામાન્ય વ્યક્તિનું પણ ધ્યાન ખેંચી લે. તેની ઊંચાઈ છ ફૂટ કરતાં થોડી વધુ હતી અને તે એટલો બધો પાતળો હતો કે તેનાથી પણ વધુ ઊંચો દેખાતો હતો. તેની આંખો તીક્ષ્ણ અને વેધક હતી—સિવાય કે તે જડતા (બેચેની કે શૂન્યમનસ્કતા) ની ક્ષણોમાં હોય; અને તેનું પાતળું, ગરુડ જેવું નાક તેના આખા ચહેરા પર એક ચોકસાઈ અને દ્રઢ નિશ્ચયનો ભાવ લાવતું હતું. તેની ઠુંઢી પણ મક્કમ માણસની જેમ ઉપસેલી અને ચોરસ હતી. તેના હાથ હંમેશાં શાહીના ડાઘ અને કેમિકલથી ખરડાયેલા રહેતા, છતાં તેના હાથોમાં અદ્ભુત કુશળતા હતી, જે મેં તેના નાજુક વૈજ્ઞાનિક સાધનો સાથે કામ કરતી વખતે ઘણી વખત નોંધી હતી.
જો વાચક એવું વિચારે કે હું એક બિનજરૂરી દખલગીરી કરનાર (કામ વગરનો) માણસ છું, તો એ કબૂલ કરવામાં મને કોઈ સંકોચ નથી કે આ માણસે મારી જિજ્ઞાસાને ચરમસીમાએ પહોંચાડી હતી અને તેના અંગત જીવન વિશેનું તેનું મૌન તોડવા માટે મેં અનેક પ્રયત્નો કર્યા હતા. જો કે, કોઈ નિર્ણય પર પહોંચતા પહેલા એ યાદ રાખવું જોઈએ કે મારું જીવન કેટલું ઉદ્દેશ્યહીન હતું અને મારું ધ્યાન ખેંચવા માટે ત્યાં કશું જ નહોતું. મારું ખરાબ સ્વાસ્થ્ય મને અસાધારણ રીતે અનુકૂળ હવામાન ન હોય ત્યાં સુધી બહાર જવાની પરવાનગી નહોતું આપતું, અને એવો કોઈ મિત્ર પણ નહોતો જે મને મળવા આવે અને મારી દિનચર્યાની એકવિધતા (બોરિયત) ને તોડે. આવી પરિસ્થિતિમાં, મેં મારા સાથીની આસપાસ રહેલા નાના રહસ્યને ઉત્સાહથી આવકાર્યું અને તેનો ભેદ ઉકેલવામાં જ મારા સમયનો મોટો ભાગ વિતાવ્યો.
તે મેડિકલનો અભ્યાસ નહોતો કરી રહ્યો. સવાલ પૂછવાના જવાબમાં તેણે સ્ટેમફોર્ડના આ મતની પુષ્ટિ પણ કરી હતી. તે એવું પણ કોઈ પુસ્તકીય જ્ઞાન મેળવતો ન દેખાયો જે તેને વિજ્ઞાનની ડિગ્રી અપાવી શકે અથવા વિદ્વાનોની દુનિયામાં પ્રવેશવાનો કોઈ સ્વીકૃત રસ્તો ખોલી આપે. તેમ છતાં, અમુક ચોક્કસ અભ્યાસો માટેનો તેનો ઉત્સાહ અદ્ભુત હતો અને વિચિત્ર મર્યાદાઓમાં તેનું જ્ઞાન એટલું વિશાળ અને ઝીણવટભર્યું હતું કે તેની વાતોએ મને અચંબામાં મૂકી દીધો હતો. ચોક્કસપણે, કોઈ પણ માણસ આટલી સખત મહેનત ન કરે કે આટલી સચોટ માહિતી ન મેળવે જો તેની નજર સમક્ષ કોઈ ચોક્કસ ધ્યેય ન હોય. અનિયમિત વાંચન કરનારા લોકો ક્યારેય પોતાના જ્ઞાનની ચોકસાઈ માટે જાણીતા હોતા નથી. કોઈ પણ માણસ પોતાના મગજને નાની-નાની બાબતોથી ત્યાં સુધી બોજિલ નથી કરતો જ્યાં સુધી તેની પાછળ કોઈ નક્કર કારણ ન હોય.
તેનું અજ્ઞાન એટલું જ અદ્ભુત હતું જેટલું તેનું જ્ઞાન. સમકાલીન સાહિત્ય, તત્વજ્ઞાન અને રાજકારણ વિશે તેને લગભગ કોઈ જ ખબર નહોતી. જ્યારે મેં થોમસ કાર્લાઇલ (Thomas Carlyle) નું નામ લીધું, ત્યારે તેણે સાવ ભોળાભાવે પૂછ્યું કે એ વળી કોણ છે અને તેણે શું કર્યું છે? જો કે, મારી આશ્ચર્યની હદ ત્યારે વટી ગઈ જ્યારે મને આડકતરી રીતે ખબર પડી કે તે કોપરનિકસના ખગોળશાસ્ત્રીય સિદ્ધાંત (Copernican Theory) અને સૌરમંડળની રચના વિશે પણ અજાણ છે. આ ઓગણીસમી સદીમાં કોઈ પણ સભ્ય માનવી એ ન જાણે કે પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ ફરે છે, એ હકીકત મને એટલી અજીબ લાગી કે મને વિશ્વાસ જ ન બેઠો.
તેણે મારી આશ્ચર્યચકિત મુદ્રા જોઈને હસતાં-હસતાં કહ્યું, "તમે ખૂબ નવાઈ પામેલા લાગો છો. હવે જ્યારે મને આ વાતની ખબર પડી ગઈ છે, તો હું તેને ભૂલી જવાનો પૂરો પ્રયત્ન કરીશ."
મેં પૂછ્યું, "ભૂલી જવાનો?!"
તેણે સમજાવતા કહ્યું, "જુઓ, હું એવું માનું છું કે માણસનું મગજ મૂળરૂપે એક ખાલી એટિક (અગાશી કે ઓરડી) જેવું હોય છે, અને તમારે તેમાં તમારી પસંદગીનું જ સામાન ભરવાનો હોય છે. કોઈ મૂર્ખ માણસ પોતાના રસ્તે આવતી બધી જ નકામી કચરો સામગ્રી ભરી દે છે, જેથી જે જ્ઞાન તેને ઉપયોગી થઈ શકે તે બહાર ફેંકાઈ જાય છે, અથવા તો બીજી બધી ચીજો સાથે એવું ગૂંચવાઈ જાય છે કે તેને જરૂર પડે ત્યારે તે શોધી શકતો નથી. જ્યારે એક કુશળ કારીગર પોતાના મગજ રૂપી એટિકમાં શું લાવવું તેની બાબતમાં ખૂબ જ સાવચેત રહે છે. તે એવા જ સાધનો રાખે છે જે તેને તેનું કામ કરવામાં મદદ કરી શકે, અને તે પણ એટલા બધા કે તે ઉત્તમ ક્રમમાં ગોઠવાયેલા હોય. એવું વિચારવું ભૂલભરેલું છે કે મગજની પેલી નાની જગ્યાની દીવાલો રબર જેવી લવચીક છે અને તે ગમે તેટલી ફેલાઈ શકે છે. ચોક્કસપણે એક સમય એવો આવે છે જ્યારે જ્ઞાનની નવી માહિતી ઉમેરાતા તમે અગાઉ જાણેલી કોઈ જૂની વાત ભૂલી જાઓ છો. તેથી, એ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે કે નકામી બાબતો ઉપયોગી બાબતોને ધક્કો મારીને બહાર ન કાઢી મૂકે."
મેં વિરોધ કરતા કહ્યું, "પણ સૌરમંડળ વિશે શું?"
તેણે અધીરા થઈને વચ્ચે જ અટકાવતા કહ્યું, "મારે એની સાથે ક્યાં લેવાદેવા છે ભાઈ? તમે કહો છો કે આપણે સૂર્યની આસપાસ ફરીએ છીએ. જો આપણે ચંદ્રની આસપાસ ફરતા હોઈએ તો પણ તેનાથી મને કે મારા કામને એક કાણી પાઈનો પણ ફેર નથી પડતો."
હું તેને એ પૂછવાની જ તૈયારીમાં હતો કે તેનું પેલું 'કામ' આખરે છે શું, પણ તેના હાવભાવ પરથી મને સમજાઈ ગયું કે એ સવાલ તેને બિલકુલ નહીં ગમે. તેમ છતાં, મેં અમારી આ નાની વાતચીત પર મનોમન વિચાર કર્યો અને તેમાંથી તારણો કાઢવાનો પ્રયત્ન કર્યો. તેણે કહ્યું હતું કે તે એવું કોઈ જ્ઞાન નહીં મેળવે જે તેના ઉદ્દેશ્ય સાથે સીધી રીતે જોડાયેલું ન હોય. તેથી, તેનું સમગ્ર જ્ઞાન એવું જ હતું જે તેને ઉપયોગી સાબિત થાય. મેં મારા મનમાં તે તમામ બાબતોની યાદી બનાવી જેના પર તેણે પોતાની અસાધારણ જાણકારી બતાવી હતી. મેં પેન્સિલ લઈને તે તમામ મુદ્દાઓ કાગળ પર નોંધી પણ લીધા. જ્યારે યાદી પૂરી થઈ ત્યારે હું હસ્યા વગર ન રહી શક્યો. તે કંઈક આ મુજબ હતી—
શર્લોક હોમ્સ—તેની મર્યાદાઓ:
૧. સાહિત્યનું જ્ઞાન.—શૂન્ય (Nil).
૨. તત્વજ્ઞાન.—શૂન્ય.
૩. ખગોળશાસ્ત્ર.—શૂન્ય.
૪. રાજકારણ.—નબળું.
૫. વનસ્પતિશાસ્ત્ર.—બદલાતું રહેનારું. બેલાડોના (અફીણ જેવો છોડ), અફીણ અને સામાન્ય ઝેરો વિશે ઊંડું જ્ઞાન. વ્યવહારિક બાગાયત (Gardening) વિશે કશી ખબર નથી.
૬. ભૂસ્તરશાસ્ત્ર.—વ્યવહારિક, પણ મર્યાદિત. કયા પ્રકારની માટી કઈ છે તે એક નજરમાં ઓળખી લે છે. ચાલ્યા પછી તેણે મને તેના પેન્ટ પર લાગેલા છાંટા બતાવ્યા હતા અને તેનો રંગ તથા ઘટ્ટતા જોઈને કહી દીધું હતું કે લંડનના કયા વિસ્તારમાંથી તે પસાર થયો હતો.
૭. રસાયણશાસ્ત્ર.—અગાધ અને ઊંડું.
૮. શરીરરચના (Anatomy).—ચોક્કસ, પણ પદ્ધતિસરની નહીં.
૯. રોમાંચક/ગુનાહિત સાહિત્ય.—વિશાળ. આ સદીમાં થયેલા દરેક ભયાનક અપરાધની ઝીણવટભરી વિગતો તેને મોઢે છે.
૧૦. સરસ વાયલિન વગાડે છે.
૧૧. સિંગલ-સ્ટિક (લાકડી યુદ્ધ), બોક્સિંગ અને તલવારબાજીમાં નિષ્ણાત છે.
૧૨. બ્રિટિશ કાયદાનું સારું એવું વ્યવહારિક જ્ઞાન ધરાવે છે.
જ્યારે હું મારી આ યાદીમાં અહીં સુધી પહોંચ્યો, ત્યારે નિરાશ થઈને મેં તેને આગમાં ફેંકી દીધી. મેં સ્વગત કહ્યું, "જો આ બધા ગુણોનો સમન્વય કરીને કોઈ એવી નોકરી કે વ્યવસાય શોધી કાઢવો પડે જે આ બધાની માંગ કરતો હોય, તો તેના કરતા તો હું આ પ્રયત્ન જ છોડી દઉં એ જ સારું."
હું ઉપર ઉલ્લેખ કરી ચૂક્યો છું કે વાયલિન વગાડવામાં તેની કુશળતા અદ્ભુત હતી. તે ખૂબ જ અનોખી હતી, પણ તેના બાકીના ગુણોની જેમ જ તે પણ વિચિત્ર હતી. તે અઘરા ટ્યુન પણ સરસ રીતે વગાડી શકતો હતો, કારણ કે મારી વિનંતી પર તેણે મને મેન્ડલસોન (Mendelssohn) ના ગીતો અને અન્ય પસંદગીની ધૂનો વગાડીને સંભળાવી હતી. જો કે, જ્યારે તેને એકલો છોડી દેવામાં આવે, ત્યારે તે ભાગ્યે જ કોઈ સંગીત કે જાણીતી ધૂન વગાડતો. સાંજના સમયે પોતાની આર્મ-ચેર પર પાછળ પીઠ ટેકવીને તે આંખો બંધ કરી લેતો અને પોતાના ઘૂંટણ પર મૂકેલા વાયલિન પર બેદરકારીથી ઘસિયા કરતો. ક્યારેક તેના સૂર ગંભીર અને ઉદાસી ભરેલા હોતા, તો ક્યારેક મનમોહક અને ઉત્સાહી. સ્પષ્ટપણે તે સંગીત તેના મગજમાં ચાલતા વિચારોનું પ્રતિબિંબ પાડતું હતું, પણ એ સંગીત તેના વિચારોને મદદ કરતું હતું કે પછી એ વગાડવું માત્ર કોઈ તરંગ કે ઈચ્છાનું પરિણામ હતું, તે હું નક્કી નહોતો કરી શકતો. હું કદાચ આ કાન ખાઉં તેવા એકાંત સંગીત સામે વિદ્રોહ પણ કરી બેસત, જો તે મારા ધીરજની કસોટી કરવા બદલ થોડી રાહતરૂપે અંતમાં મારી પસંદગીની ધૂનોની સળંગ શ્રેણી ન વગાડી દેતો.
પહેલા એકાદ અઠવાડિયા સુધી અમારે ત્યાં કોઈ મુલાકાતી ન આવ્યો, એટલે મને એમ લાગવા માંડ્યું કે મારા સાથીની જેમ આ પણ મિત્રો વગરનો માણસ છે. જો કે, થોડા સમય પછી મને ખબર પડી કે તેને અસંખ્ય પરિચિતો છે, અને તે પણ સમાજના એકદમ ભિન્ન-ભિન્ન વર્ગોમાંથી. એક નાનો, શ્યામવર્ણી, ઉંદર જેવા ચહેરા અને કાળી આંખોવાળો વ્યક્તિ હતો જેનો પરિચય મને મિસ્ટર લેસ્ટ્રેડ તરીકે કરાવવામાં આવ્યો હતો, અને તે એક જ અઠવાડિયામાં ત્રણ-ચાર વખત આવી ચડ્યો હતો. એક સવારે એક યુવતી આવી, જે ફેશનેબલ કપડાં પહેરેલી હતી અને અડધો કલાક કે તેથી વધુ સમય રોકાઈ. એ જ બપોરે એક ભગવા-માથાવાળો, જીર્ણશીર્ણ હાલતમાં, યહૂદી ફેરીયા જેવો દેખાતો મુલાકાતી આવ્યો, જે ઘણો ઉત્સાહિત જણાતો હતો અને તેની પાછળ પાછળ એક લથડતી ચાલવાળી વૃદ્ધ સ્ત્રી પણ આવી હતી. બીજા પ્રસંગે એક સફેદ વાળવાળા વડીલ જેન્ટલમેને મારા સાથી સાથે મુલાકાત કરી; અને અન્ય એક પ્રસંગે વેલવેટના યુનિફોર્મમાં એક રેલવેનો કુલી આવ્યો. જ્યારે-જ્યારે આમાંની કોઈ વિચિત્ર વ્યક્તિ હાજર થતી, ત્યારે શર્લોક હોમ્સ મને સેટિંગ-રૂમનો ઉપયોગ કરવા દેવા માટે વિનંતી કરતો અને હું મારા બેડરૂમમાં ચાલ્યો જતો. આ અસુવિધા માટે તે હંમેશાં મારી માફી માંગતો. તે કહેતો, "મારે આ રૂમનો ઉપયોગ ધંધાકીય જગ્યા તરીકે કરવો પડે છે, અને આ લોકો મારા ગ્રાહકો છે." આ વખતે ફરીથી મને તેને સીધો સવાલ પૂછવાની તક મળી શકી હોત, પણ મારી સંવેદનશીલતાએ મને ફરીથી બીજા માણસને પોતાની વાત કહેવા માટે દબાણ કરતા અટકાવ્યો. તે વખતે મેં એવું માન્યું હતું કે તેની પાસે આ વિશે વાત ન કરવાનું કોઈ નક્કર કારણ હશે, પણ તેણે થોડા જ સમયમાં પોતાની મેળે આ વિષય પર વાત કરીને એ ભ્રમણા ભાંગી નાખી.
એ ચાર માર્ચનો દિવસ હતો, જે મને બરાબર યાદ છે. હું સામાન્ય દિવસો કરતા થોડો વહેલો જાગ્યો અને જોયું કે શર્લોક હોમ્સનો નાસ્તો હજી પૂરો થયો નહોતો. મકાનમાલિકણ મારી મોડી ઊઠવાની ટેવથી એટલી ટેવાઈ ગઈ હતી કે મારી જગ્યાએ પ્લેટ ગોઠવાયી નહોતી કે કોફી તૈયાર નહોતી થઈ. માણસ સ્વભાવની ગેરવ્યાજબી ચીડ સાથે મેં બેલ વગાડ્યો અને ટૂંકામાં જણાવી દીધું કે હું તૈયાર છું. પછી મેં ટેબલ પરથી એક મેગેઝિન ઉપાડ્યું અને સમય પસાર કરવા માટે તેના પર નજર નાખવા લાગ્યો, જ્યારે મારો સાથી ચૂપચાપ ટોસ્ટ ચાવી રહ્યો હતો. તેના એક લેખના મથાળા પર પેન્સિલથી નિશાન કરેલું હતું, અને સ્વાભાવિક રીતે જ મેં મારી નજર તેના પર દોડાવી.
તેનું થોડું મહત્ત્વાકાંક્ષી શીર્ષક "જીવનનું પુસ્તક" (The Book of Life) હતું, અને તેમાં એ દર્શાવવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યો હતો કે એક નિરીક્ષક વ્યક્તિ પોતાના રસ્તે આવતી દરેક વસ્તુના ચોક્કસ અને પદ્ધતિસરના પરીક્ષણથી કેટલું બધું શીખી શકે છે. મને તે ચાતુરી અને અસંબદ્ધ વાતોનું અદ્ભુત મિશ્રણ લાગ્યું. તેનું તર્કશાસ્ત્ર ગાઢ અને મજબૂત હતું, પણ તેના અનુમાનો મને અતિશયોક્તિ ભરેલા અને ખેંચી લાવેલા લાગ્યા. લેખકે દાવો કર્યો હતો કે માત્ર ક્ષણિક હાવભાવ, સ્નાયુનું ખેંચાણ કે આંખની એક પલકારાથી માણસના મનની ઊંડાણની વાતો જાણી શકાય છે. તેના મતે, જેણે નિરીક્ષણ અને વિશ્લેષણની તાલીમ લીધી હોય તેના માટે કોઈની નકલ કે છૂપાવવું અશક્ય હતું. તેના તારણો યુક્લિડ (Euclid) ના પ્રમેયો જેટલા જ અચૂક હતા. અજાણ્યા લોકો માટે તેના પરિણામો એટલા ચોંકાવનારા લાગતા કે જ્યાં સુધી તેઓ એ પદ્ધતિ ન શીખી લે જેના દ્વારા તે પરિણામ પર પહોંચ્યો છે, ત્યાં સુધી તેઓ તેને કોઈ જાદુગર સમજી બેસતા.
લેખકે લખ્યું હતું, "પાણીના એક ટીપા પરથી, એક તર્કશાસ્ત્રી (logician) એટલાન્ટિક મહાસાગર કે નાયાગ્રા ધોધ જોયા કે સાંભળ્યા વગર પણ તેના અસ્તિત્વનું અનુમાન લગાવી શકે છે. તેવી જ રીતે આખું જીવન એક મોટી સાંકળ છે, જેનો સ્વભાવ આપણને તેની કોઈપણ એક કડી બતાવતા જ સમજાઈ જાય છે. અન્ય તમામ કળાઓની જેમ, અનુમાન અને વિશ્લેષણનું વિજ્ઞાન પણ લાંબા અને ધીરજપૂર્વકના અભ્યાસથી જ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે, અને જીવન એટલું લાંબું નથી હોતું કે કોઈ પણ મર્ત્ય માનવી તેમાં સર્વોચ્ચ પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરી શકે. આ બાબતના સૌથી અટપટા નૈતિક અને માનસિક પાસાઓ તરફ વળતા પહેલા, સંશોધકે વધુ પ્રાથમિક સમસ્યાઓમાં મહારત મેળવવી જોઈએ. તેણે કોઈ પણ સાથી માનવીને મળતી વખતે એક જ નજરમાં તે માણસનો ઇતિહાસ અને તેનો વ્યવસાય કે પેશો ઓળખી લેતા શીખવું જોઈએ. આ કવાયત ભલે બાલિશ લાગતી હોય, પણ તે નિરીક્ષણ શક્તિને તીક્ષ્ણ બનાવે છે અને શીખવે છે કે ક્યાં જોવું અને શું જોવું. માણસના નખથી, તેના કોટની બાંયથી, તેના બૂટથી, તેના પેન્ટના ઘૂંટણથી, તેની તર્જની અને અંગૂઠાના કઠણ ભાગથી (callosities), તેના હાવભાવથી, તેના શર્ટના કફથી—આ બધી ચીજોમાંથી પ્રત્યેક દ્વારા માણસનો ધંધો સ્પષ્ટ રીતે ઉજાગર થાય છે. આ બધું ભેગું મળીને પણ સક્ષમ સંશોધકને નિરાશ કરે એવું કલ્પના બહારનું છે."
મેં મેગેઝિન પછાડતા ગુસ્સામાં કહ્યું, "કેવા બકવાસ વિચારો છે આ!" અને તેને ટેબલ પર પટકી દીધું, "મેં મારા જીવનમાં ક્યારેય આવો કચરો નથી વાંચ્યો."
શર્લોક હોમ્સે પૂછ્યું, "શું છે?"
હું મારા નાસ્તાની પ્લેટ પાસે બેસતા અને ઇંડા ખાવાની ચમચીથી તેના તરફ ઈશારો કરતા બોલ્યો, "અરે, આ લેખ! હું જોઉં છું કે તમે જ તે વાંચ્યો છે કારણ કે તેના પર નિશાન કરેલું છે. હું એ વાતનો ઇનકાર નથી કરતો કે તે સ્માર્ટલી લખાયેલો છે. છતાં તે મને ગુસ્સે કરે છે. સ્પષ્ટપણે આ કોઈ એવા નવરા માણસનો સિદ્ધાંત છે જે પોતાના સ્ટડી રૂમમાં બેઠા-બેઠા આવા સુંદર વિરોધાભાસી વાક્યો (paradoxes) ઘડતો રહે છે. આ વ્યવહારિક નથી. હું તેને અંડરગ્રાઉન્ડ ટ્રેનની થર્ડ ક્લાસ ડબ્બામાં બેસાડીને પૂછવા માંગુ છું કે તેના સહ-યાત્રીઓ કયા ધંધા સાથે જોડાયેલા છે તે કહી બતાવે. હું તેની સામે હજારોની શરત લગાવવા તૈયાર છું."
શર્લોક હોમ્સે શાંતિથી કહ્યું, "તમે તમારી શરત હારી જાત. જ્યાં સુધી આ લેખની વાત છે, તો તેને મેં જ લખ્યો છે."
"તમે?!"
"હા, મારી પાસે નિરીક્ષણ અને અનુમાન બંનેની કુદરતી સૂઝ છે. મેં ત્યાં જે સિદ્ધાંતો વ્યક્ત કર્યા છે, અને જે તમને એટલા અવાસ્તવિક લાગે છે, તે વાસ્તવમાં અત્યંત વ્યવહારિક છે—એટલા બધા વ્યવહારિક કે હું મારા રોટલા (ગુજારો) માટે તેના પર જ આધાર રાખું છું."
મેં અજાણતા જ પૂછી લીધું, "અને એ કેવી રીતે?"
"સારું, મારો પોતાનો એક વ્યવસાય છે. મને લાગે છે કે હું દુનિયામાં એકમાત્ર એવો માણસ છું જે આ કામ કરે છે. જો તમે સમજી શકો તો હું એક 'કન્સલ્ટિંગ ડિટેક્ટિવ' (સલાહકાર જાસૂસ) છું. અહીં લંડનમાં આપણી પાસે સરકારી જાસૂસોની અનેક ફોજ છે અને ખાનગી જાસૂસો પણ ઘણા છે. જ્યારે આ લોકો કોઈ કેસમાં અટવાઈ જાય છે, ત્યારે તેઓ મારી પાસે આવે છે અને હું તેમને સાચા રસ્તે લાવવામાં સફળ થઈ જાઉં છું. તેઓ તમામ પુરાવા મારી સમક્ષ મૂકે છે, અને હું સામાન્ય રીતે મારા અપરાધ ઇતિહાસના જ્ઞાનની મદદથી તેમને સાચી દિશા બતાવી દઉં છું. દુષ્કર્મોમાં એક મજબૂત કૌટુંબિક સામ્યતા (family resemblance) હોય છે, અને જો તમારી પાસે એક હજાર કેસોની બધી જ વિગતો આંગળીના ટેરવે હોય, તો એ અશક્ય છે કે તમે હજાર-એકમો કેસનો ભેદ ન ઉકેલી શકો. લેસ્ટ્રેડ એક જાણીતો જાસૂસ છે. તે તાજેતરમાં જ એક બનાવટી (forgery) ના કેસમાં ગૂંચવાઈ ગયો હતો, અને એ જ કારણસર તે અહીં આવ્યો હતો."
"અને પેલા બીજા લોકો?"
"તેમાંથી મોટા ભાગના ખાનગી તપાસ એજન્સીઓ દ્વારા મોકલવામાં આવે છે. તેઓ બધા એવા લોકો છે જેઓ કોઈક મુસીબતમાં ફસાયા છે અને થોડું માર્ગદર્શન ઈચ્છે છે. હું તેમની વાતો સાંભળું છું, તેઓ મારી ટિપ્પણીઓ સાંભળે છે, અને પછી હું મારી ફી ખિસ્સામાં મૂકી દઉં છું."
મેં કહ્યું, "પણ શું તમારું કહેવું એવું છે કે તમે તમારા રૂમમાંથી બહાર નીકળ્યા વગર જ એવી અટપટી ગાંઠો ઉકેલી નાખો છો જે બીજા લોકો માટે બિલકુલ અસંભવ હોય, ભલે તેઓએ પોતે દરેક વિગત નજરે જોઈ હોય?"
"બિલકુલ. મારી પાસે એ દિશામાં એક પ્રકારની અંતર્જ્ઞાન (intuition) શક્તિ છે. ક્યારેક-ક્યારેક કોઈ એવો કેસ આવે છે જે થોડો વધુ જટિલ હોય. ત્યારે મારે દોડાદોડી કરવી પડે છે અને મારી પોતાની આંખોથી બધું જોવું પડે છે. તમે જુઓ છો કે મારી પાસે ઘણું બધું ખાસ જ્ઞાન છે જેનો હું આ સમસ્યાઓમાં ઉપયોગ કરું છું, અને તેનાથી કામ અદ્ભુત રીતે સરળ બની જાય છે. જે અનુમાનના નિયમો મેં પેેલા લેખમાં લખ્યા છે અને જેના પર તમને ગુસ્સો આવ્યો હતો, તે વ્યવહારિક કામમાં મારા માટે અમૂલ્ય છે. મારા માટે નિરીક્ષણ એ કુદરતી આદત બની ગઈ છે. જ્યારે આપણે પહેલી વાર મળ્યા ત્યારે મેં તમને કહ્યું કે તમે અફઘાનિસ્તાનથી આવ્યા છો, ત્યારે તમને આશ્ચર્ય થયું હતું."
"તમને કોઈએ કહ્યું હશે, ચોક્કસ."
"કહેવા જેવું કશું નહોતું. હું જાણતો હતો કે તમે અફઘાનિસ્તાનથી આવ્યા છો. લાંબી ટેવના કારણે વિચારોની શૃંખલા મારા મગજમાં એટલી ઝડપથી દોડી કે હું મધ્યમ કડીઓ પ્રત્યે સભાન થયા વગર જ સીધા પરિણામ પર પહોંચી ગયો. અલબત્ત, એવી કડીઓ હતી ખરી. તર્કની શૃંખલા આ પ્રમાણે હતી: 'આ એક મેડિકલ બેકગ્રાઉન્ડ ધરાવતો જેન્ટલમેન છે, પણ તેના હાવભાવ લશ્કરી માણસના છે. એટલે સ્પષ્ટપણે તે લશ્કરી ડૉક્ટર છે. તે હમણાં જ ઉષ્ણકટિબંધીય (tropical) પ્રદેશથી આવ્યો છે, કારણ કે તેનો ચહેરો શ્યામ છે, અને તે તેની ચામડીનો કુદરતી રંગ નથી કારણ કે તેની કાંડાની ચામડી ગોરી છે. તેણે કોઈ સંઘર્ષ કે બીમારી સહન કરી છે, જે તેનો હારી ગયેલો ચહેરો સ્પષ્ટ કહે છે. તેનો ડાબો હાથ ઘાયલ થયો છે. તે તેને અકુદરતી અને જડ સ્થિતિમાં પકડી રાખે છે.' ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશોમાં અંગ્રેજ લશ્કરી ડૉક્ટરે ક્યાં ભારે મુસીબતો જોઈ હોય અને ક્યાં તેનો હાથ ઘાયલ થયો હોય? સ્પષ્ટપણે અફઘાનિસ્તાનમાં જ ને!" વિચારોની આખી પ્રક્રિયાને એક સેકન્ડ પણ નહોતી લાગી. મેં પછી ટિપ્પણી કરી કે તમે અફઘાનિસ્તાનથી આવ્યા છો, અને તમે આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા."
મેં હસતાં-હસતાં કહ્યું, "તમે સમજાવો છો ત્યારે તે ખૂબ જ સરળ લાગે છે. તમે મને એડગર એલન પો (Edgar Allan Poe) ના પાત્ર 'ડૂપિન' (Dupin) ની યાદ અપાવી દીધી. મને ખબર જ નહોતી કે વાર્તાઓ સિવાય વાસ્તવમાં પણ આવા પાત્રો અસ્તિત્વ ધરાવતા હોય છે."
શર્લોક હોમ્સ ઊભો થયો અને તેણે પોતાની પાઇપ સળગાવી. તેણે ટિપ્પણી કરી, "શંકા વગર તમે મને ડૂપિન સાથે સરખાવીને મારી પ્રશંસા કરી રહ્યા છો એમ તમને લાગે છે. પણ મારા મતે, ડૂપિન એક ખૂબ જ ઉતરતી કક્ષાનો માણસ હતો. પોતાના મિત્રોની પંદર મિનિટની ચૂપકીદી પછી અચાનક કોઈ સંબંધિત વાત કરીને તેમના વિચારોમાં દખલ કરવાની તેની યુક્તિ ખરેખર બહુ દેખાડો કરનારી અને ઉપરછલ્લી હતી. નિઃશંકપણે તેની પાસે થોડી વિશ્લેષણાત્મક પ્રતિભા હતી; પણ તે પો અને એ પોએ જેવી કલ્પના કરી હતી તેવો કોઈ ચમત્કારિક પુરુષ નહોતો."
મેં પૂછ્યું, "શું તમે ગાબોરિયાઉ (Gaboriau) ની કૃતિઓ વાંચી છે? શું લિકોક (Lecoq) તમારા જાસૂસના ખ્યાલ પર ખરો ઉતરે છે?"
શર્લોક હોમ્સે તિરસ્કારપૂર્વક નાકનું ટેરવું ચઢાવતા કહ્યું, "લિકોક એક દયનીય ભાંજગડિયો હતો. ગુસ્સામાં તેણે કહ્યું, "તેનામાં માત્ર એક જ બાબત સારી હતી, અને તે તેની ઊર્જા હતી. તે પુસ્તકે તો મને શાબ્દિક અર્થમાં બીમાર કરી દીધો હતો. સવાલ એ હતો કે કોઈ અજાણ્યા કેદીની ઓળખ કેવી રીતે કરવી. હું તે ચોવીસ કલાકમાં કરી શકત. લિકોકે તેના માટે છ મહિના જેટલો સમય લીધો. આ પુસ્તકને તો જાસૂસો માટે પાઠ્યપુસ્તક તરીકે ભણાવવું જોઈએ જેથી તેમને ખબર પડે કે શું ટાળવું."
મેં જેને માન આપ્યું હતું તેવા બે કાલ્પનિક પાત્રોની આવી અનાદરભરી ભાષામાં ટીકા થવાથી મને થોડો ગુસ્સો આવ્યો. હું બારી પાસે ગયો અને વ્યસ્ત રસ્તા પર જોવા લાગ્યો. મેં મનોમન કહ્યું, "આ ભાઈ ખૂબ હોશિયાર હોઈ શકે છે, પણ તે ચોક્કસપણે ખૂબ જ અભિમાની છે."
તેણે અસંતોષ વ્યક્ત કરતા કહ્યું, "આજકાલ ન તો કોઈ અપરાધો છે કે ન તો કોઈ અપરાધીઓ. આપણા વ્યવસાયમાં મગજ હોવાનો શું ફાયદો? હું સારી રીતે જાણું છું કે મારામાં મારું નામ અમર કરવાની ક્ષમતા છે. અત્યાર સુધી એવો કોઈ માણસ જીવ્યો નથી કે જન્મ્યો નથી જેણે અપરાધ શોધવા માટે મારા જેટલો ઊંડો અભ્યાસ અને કુદરતી પ્રતિભા લગાવી હોય. અને પરિણામ શું છે? શોધવા માટે કોઈ અપરાધ જ નથી, અથવા તો વધુમાં વધુ કેટલાક એવા અણઘડ ગુનેગારો છે જેનો હેતુ એટલો પારદર્શક હોય છે કે સ્કોટલેન્ડ યાર્ડનો કોઈ સામાન્ય અધિકારી પણ તેને જોઈ શકે."
તેની આ અભિમાની વાતચીતથી હું હજી પણ ગુસ્સામાં હતો. મને યોગ્ય લાગ્યું કે વિષય બદલી નાખવો જોઈએ.
એક મજબૂત બાંધાના, સાદા કપડાં પહેરેલા વ્યક્તિ તરફ ઈશારો કરીને મેં પૂછ્યું, "મને નવાઈ લાગે છે કે પેલો માણસ શું શોધી રહ્યો હશે?" જે રસ્તાની બીજી બાજુએ ધીમે-ધીમે ચાલી રહ્યો હતો અને ચિંતાપૂર્વક મકાનના નંબરો જોઈ રહ્યો હતો. તેના હાથમાં એક મોટું વાદળી કવર હતું અને તે સ્પષ્ટપણે કોઈ સંદેશવાહક (મેસેન્જર) લાગતો હતો.
શર્લોક હોમ્સે કહ્યું, "તમારો મતલબ મરીન્સ (Marines) ના નિવૃત્ત સેર્જન્ટ (સૈનિક) થી છે."
મેં મનોમન વિચાર્યું, "ફક્ત બડાઈ અને શેખી! તે જાણે છે કે હું તેની આ અટકળ ચકાસી શકતો નથી."
એ વિચાર મારા મગજમાંથી પસાર થયો જ હતો કે અમે જેની રાહ જોઈ રહ્યા હતા તે માણસે અમારા દરવાજા પરનો નંબર જોઈ લીધો અને તે ઝડપથી રસ્તો ઓળંગીને દોડી આવ્યો. અમને એક મોટો અવાજ, નીચેથી કોઈનો ભારે અવાજ અને સીડી ચડતા ભારે ડગલાં સંભળાયા.
તે રૂમમાં પગ મૂકતા અને મારા મિત્રને પત્ર આપતા બોલ્યો, "મી. શર્લોક હોમ્સ માટે."
તેના અભિમાનને ઉતારી પાડવાની આ એક ઉત્તમ તક હતી. જ્યારે તેણે પેલી અંદાજીત વાત કરી હતી ત્યારે તેને સપનામાં પણ ખ્યાલ નહોતો કે આવું બનશે. મેં સૌથી નરમ અવાજમાં પૂછ્યું, "ભાઈ, શું હું પૂછી શકું કે તમારો વ્યવસાય શું છે?"
તેણે રફ અવાજમાં કહ્યું, "કમિશનર, સર. યુનિફોર્મ રિપેરિંગ માટે ગયો છે."
મારા સાથી તરફ થોડી કટાક્ષ ભરેલી નજરે જોતા મેં પૂછ્યું, "અને તમે પહેલા શું હતા?"
"સેર્જન્ટ, સર, રોયલ મરિન લાઈટ ઇન્ફન્ટ્રી, સર. કોઈ જવાબ?
બરાબર, સર!"
તેણે પોતાની એડીઓ એકસાથે અથાડી (સેલ્યુટ ની મુદ્રામાં), હાથ ઊંચો કરીને સલામી આપી અને ચાલ્યો ગયો.
ક્રમશઃ
