🪕✨ પ્રકરણ ૯૭: મંદિરના સત્સંગમાં ભજનની રમઝટ, કોટ વિસ્તારના ભગતોની સુવર્ણ સ્મૃતિ અને આનંદનગરમાં દેશી ગરબા-ભજનનો સંકલ્પ!
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"આજના ડીજે અને મોટા સાઉન્ડના ઘોંઘાટમાં ભલે પગ થનગની ઊઠે સાહેબ, પણ અંતરનો આત્મા તો ત્યારે જ નાચે જ્યારે કોઈ સાચો ભગત ગળામાંથી માં અંબાની દેશી હેલ અને ભજનના સૂર રેલાવે! અમદાવાદના કોટ વિસ્તારની પોળોના ભગતોના એ અવાજમાં જે ભક્તિનો નશો હતો, એવો રંગ દુનિયાના કોઈ પ્લેલિસ્ટમાં નથી મળતો!"
દિવાળીના આગલા દિવસોની આહલાદક, પવિત્ર સાંજે આનંદનગર સોસાયટીના સિનિયર સિટિઝન્સ અને વરિષ્ઠ મહિલા મંડળ પાસેના જૂના રાધા-કૃષ્ણ અને અંબા માતાજીના મંદિરે વિશેષ ભજન કાર્યક્રમમાં ગયા હતા.
મંદિરના પ્રાંગણમાં મોટી ભીડ જામી હતી. નગરના એક પ્રસિદ્ધ વરિષ્ઠ ભજનિક પોતાના સંગીતકારો સાથે કરતાલ, તબલા અને પેટી (હાર્મોનિયમ) લઈને બિરાજ્યા હતા.
જ્યારે ભજનિકે પોતાના ગળામાંથી મધ્યમ અને તાર સપ્તકમાં ભજન ઉપાડ્યું—‘હે જી તારા આંગણિયા પૂછીને જે કોઈ આવે રે, આવકારો મીઠો આપજે રે જી...’ અને પાછળથી પંખીડાના દેશી છંદ છેડ્યા, ત્યારે આખું પ્રાંગણ ભક્તિના રંગમાં ડોલવા લાગ્યું!
આનંદનગરના વડીલો—સિનિયર સિટિઝન વડા માણેક લાલ, નિવૃત્ત મિકેનિકલ એન્જિનિયર રૂસ્તમ દારૂવાલા, કેશવ ભટ્ટ, મદન લાલ શર્મા, અવધેશ શર્મા, મનોહર જોશી, વસંતી બા, ભાવના બા અને પરિઝાદ દારૂવાલા તાળીઓ પાડીને ભજનમાં લીન થઈ ગયાં. બે કલાક સુધી અવિરત ચાલેલા આ સત્સંગે સૌના તન-મનને અસીમ શાંતિ અને પરમ આનંદથી ભરી દીધા.
રાત્રે સાડા નવ વાગ્યે મંદિરેથી પ્રસાદ લઈને આખું સિનિયર ગ્રુપ સોસાયટીના સેન્ટ્રલ ગાર્ડનમાં લીમડાના ઓટલે પાછું ફર્યું. હજુ પણ સૌના મુખ પર ભજનોની મીઠાશ અને સૂર ગુંજતા હતા.
માણેક લાલે પોતાના હાથમાં રહેલી લાકડી જમીન પર ટેકવી અને ગાર્ડન બેંચ પર બેસતાં એક ઊંડો ભાવભર્યો નિસાસો નાખ્યો:
"વાહ પ્રભુ! આજના ભજનિકે તો સાચે જ અંતર ઠારી દીધું. પણ આ ભજન અને રાગ સાંભળીને મને આપણા જૂના અમદાવાદના કોટ વિસ્તારના એ નામાંકિત ભગતો અને એમની અસલી શેરી ગરબીઓની વર્ષો જૂની યાદો તાજી થઈ ગઈ!"
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ પોતાની વિન્ટેજ મૂંછો પર હાથ ફેરવતાં ખડખડાટ હસીને પૂછ્યું, "પરવરદિગાર! માણેકકાકા, તમે પણ દર વખતે જૂના જમાનાની વાત કાઢીને અમને નોસ્ટાલ્જિક બનાવી દો છો બાવા! કયા ભગતોની વાત કરો છો?"
માણેક લાલે આંખો મીંચીને પોતાની સ્મૃતિઓનો પટારો સહજતાથી ખોલ્યો અને જૂની વાતો વાગોળવાનું શરૂ કર્યું.
માણેક લાલે હાથના લય સાથે ભૂતકાળનો વૈભવ વર્ણવ્યો:
"રૂસ્તમજી, કેશવભાઈ... આજના જમાનામાં તો લોકો લાખો રૂપિયાના પાસ લઈને પાર્ટી પ્લોટોમાં ડીજેના ઘોંઘાટ પાછળ દોડે છે. પણ અમારા જવાનીના દિવસોમાં, ૭૦થી ૯૦ના દાયકા સુધી અમદાવાદ શહેરના કોટ વિસ્તારમાં શેરી ગરબામાં નામાંકિત ભગતોની જે બોલબાલા હતી, એવો દબદબો મેં જિંદગીમાં ક્યાંય નથી જોયો!
જીતુ ભગત, બિંદુ ભગત, ઓચ્છવ ભગત, નંદુ ભગત, સુરેશ ભગત, હસમુખ ભગત, રમેશ ભગત... આ બધા એ સમયના સુપરસ્ટાર ગરબા ગાયકો હતા!
નવરાત્રિના પ્રારંભથી શરૂ કરીને શરદ પૂનમ સુધી આ ભગતોને શ્વાસ લેવાની પણ ફુરસદ નહોતી મળતી! અને એમના વાદ્યવૃંદના સહકલાકારો તો એવા નિષ્ણાત કસબીઓ હતા કે જે તે ભગત સાથે સંકળાયેલા હોવાનો ગર્વ અનુભવતા હતા."
માણેક લાલે બિંદુ ભગતની યાદ તાજી કરતાં કહ્યું:
"મને આજેય આબેહૂબ યાદ છે, બિંદુ ભગતની ગરબા ગવડાવવાની એક વિશિષ્ટ અદા રહેતી હતી! માઇક પાસે કાનૂડાની જેમ બે પગની આંટી મારીને ઊભા રહેતા. ઝબ્બા-ધોતીયા સાથે કેડે ખેસ બાંધીને બુલંદ અવાજે જ્યારે લલકારતા—
'માં અંબા તે રમવા નિસર્યાં, મા એ શો લીધો શણગાર મોરી મા...
ચૌદ ભુવનની જોગણી... મા ને લલાટે ટીલડી શોભતી...!'
ત્યારે એમની અદા ઉપર રસિકજનો ફિદા થઈ જતા હતા! ફિલ્મી ધૂનો ઉપર રસમધુર ગરબા ગવડાવવાની બિંદુ ભગતની અંગત શૈલી પર ખેલૈયાઓ આફરીન થઈને કલાકો સુધી મોટી પોળોમાં ગરબે ઘૂમતા હતા!"
કેશવ ભટ્ટે ઉમેર્યું, "સાચી વાત છે માણેકભાઈ. એ ભગતો જ્યારે રાતે બાર વાગ્યે રાસ-ગરબા શરૂ કરતા ત્યારે નટુ ભગતના લાંબા વાંસ જેવા ગળામાંથી નીકળતો ધીમો ઢાળ અને સિનેમા સ્ટાઇલ ગીતો વડીલોને પણ મોહી લેતાં! મામુનાયકની પોળ, પાડા પોળ, જેઠાભાઈની પોળ, ઘી કાંટાના ગરબા પ્રખ્યાત હતા. અને ખેલૈયાઓ માટે રાયપુર દરવાજા બહારની આઈસ્ક્રીમ અને ખાણીપીણીની વાનગીઓનો ન્યાય આપતાં-આપતાં મોડી રાત સુધી ગરબા ગાવાની જે મોજ હતી, એ આજે ક્યાંય નથી!"
આ જૂની સંસ્કૃતિ અને ભક્તિભાવનું વર્ણન સાંભળીને ત્યાં હાજર થયેલા સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ, પ્રમુખ હર્ષિલ મહેતા,રોહન દેશમુખ અને દેવાંશ જોશી પણ અવાચક બનીને સાંભળી રહ્યા હતા.
માણેક લાલે સ્મિત સાથે સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ સામે જોયું:
"હિતેશ, આપણે દર વર્ષે નવરાત્રિમાં સોસાયટીના ખર્ચે મોટા સાઉન્ડ સિસ્ટમ લાવીએ છીએ. પણ આવતા વર્ષે મારો એક સંકલ્પ છે: આવતા વર્ષની નવરાત્રિમાં આપણે કોટ વિસ્તારના આવા જ કોઈ જૂના, અનુભવી ભગત અને એમની દેશી મંડળીને આનંદનગરના ચોકમાં ખાસ બોલાવીશું! એક આખી રાત આપણે ડીજે કે પાર્ટી પ્લોટ વગર, શુદ્ધ પરંપરાગત શેરી ગરબા અને પોળ શૈલીની પ્રાચીન હેલ રમાડવી છે!"
આ સાંભળતાં જ સોસાયટીના મનોહર જોશી અને અવધેશ શર્મા ઉત્સાહથી ઊભા થઈ ગયા!
મનોહર જોશીએ પોતાના ગળાનો ખેસ સરખો કરતાં કહ્યું, "માણેકકાકા, તમારી આ વાત સો ટકા મંજૂર! પણ મારી એક શરત છે. એ ભગત આવે ત્યારે રાત્રે ગરબા શરૂ થાય એ પહેલાં સાંજે આઠથી દસ વાગ્યા સુધી આપણે સોસાયટીના ચોકમાં 'ભવ્ય દેશી ભજન સંધ્યા' નો પ્રોગ્રામ રાખીશું!
પહેલાં કબીર, મીરાં, નરસિંહ મહેતા અને ગંગાસતીના ભજનોની રમઝટ બોલે, અંતર પવિત્ર થાય અને પછી એ જ ભક્તિભાવ સાથે રાત્રે માતાજીના ગરબા ઘૂમાય!"
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ ટેબલ પર હાથ પછાડ્યો, "પરવરદિગાર! મનોહરભાઈ, આ તો સોનામાં સુગંધ ભળી ગઈ બાવા! પહેલાં ભજનનો સત્સંગ અને પછી ભગતની દેશી ગરબી! આખું આનંદનગર ભક્તિના સાગરમાં હિલોળા લેશે."
વસંતી બા અને ભાવના બાએ પણ હસીને કહ્યું, "અરે વાહ! જો આવું આયોજન થશે તો અમે ડોશીઓ પણ આખી રાત જાગીને તાળીઓ પાડીશું અને માતાજીના થાળ ગાઈશું."
પ્રમુખ હર્ષિલ મહેતા અને સેક્રેટરી હિતેશ પટેલે તરત જ ડાયરીમાં નોંધ કરી લીધી કે આવતા વર્ષની નવરાત્રિ માટે અત્યારથી જ અમદાવાદના કોટ વિસ્તારના વરિષ્ઠ કલાકારો અને ભગત મંડળીનો સંપર્ક કરી તારીખ બુક કરી લેવાશે.
મગનકાકાએ કેતલીમાંથી ગરમાગરમ મસાલા ચાના કુલ્હડ સૌના હાથમાં પકડાવ્યા. રાતના શીતળ પવનમાં લીમડાના ઓટલે બેસીને વડીલોએ ચાની ચૂસકીઓ સાથે જૂના સંસ્કારો અને ભક્તિરસને જીવંત રાખવાનો અદ્ભુત આનંદ માણ્યો.
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"સંગીત અને ગરબો એ ગુજરાતની ઓળખ છે, પણ એ ઓળખનો સાચો આત્મા તો ભક્તિ અને સાદગીમાં છે! આજના આધુનિક યુગમાં જ્યારે પાર્ટી પ્લોટોના ચળકાટ પાછળ સંસ્કૃતિ ઝાંખી પડી રહી છે, ત્યારે અમદાવાદની પોળોના એ જૂના ભગતો—બિંદુ ભગત, જીતુ ભગત અને ઓચ્છવ ભગતની યાદ માત્રથી રૂંવાડાં ઊભાં થઈ જાય છે. એમની પાસે કોઈ ડિજિટલ ઇફેક્ટ્સ નહોતી, માત્ર માં અંબા પ્રત્યેનો અખંડ પ્રેમ અને બુલંદ કંઠ હતો. આજે આનંદનગરે આવતા વર્ષે આવા જ દેશી ભજન અને શેરી ગરબાનો જે સંકલ્પ લીધો છે, એ સાબિત કરે છે કે આપણી સોસાયટી ભલે આધુનિક ફ્લેટ્સમાં રહેતી હોય પણ એનું હૃદય હજુય સંસ્કૃતિની પ્રાચીન પોળોમાં જ ધબકે છે! માં અંબા આપણી આ ભક્તિભાવનાને સદાય અખંડ રાખે!"