aanand nagar books and stories free download online pdf in Gujarati

આનંદનગર : પ્રકરણ ૧૦૫

🪔✨ પ્રકરણ ૧૦૫: કાળી ચૌદશે અભ્યંગ સ્નાન, સિંદૂરી હનુમાન પૂજન અને ‘કાગ માકડી’ કાઢી કકળાટ કાઢવાની દેશી પરંપરા!

દૈનિક ચબરાકિયાં:
"રૂપ ચતુર્દશીએ ઉબટન ચોળીને સ્નાન કરવાથી કાયા ભલે નિખરી જાય સાહેબ, પણ સાચું રૂપ તો ત્યારે નીખરે જ્યારે મનનો કકળાટ અને અદેખાઈ ધોવાઈ જાય! અને કાળી ચૌદશની રાત્રે 'કાગ માકડી' કાઢીને વડાં ચાર રસ્તે મૂકવા જઈએ ત્યારે એક જ નિયમ યાદ રાખવો—ભૂત-પ્રેતથી નહીં, પણ માણસની અંદર છુપાયેલી નકારાત્મકતાથી સાવચેત રહેવું!"

આસો વદ ચૌદશ એટલે કે કાળી ચૌદશ અને રૂપ ચતુર્દશી!
આનંદનગર સોસાયટીના પ્રાંગણમાં આજે પરોઢિયે ચાર વાગ્યાથી જ ચહલપહલ શરૂ થઈ ગઈ હતી. હળવી ગુલાબી ઠંડી અને આસોપાલવની ભીની સુગંધ વચ્ચે દરેક ફ્લેટની બારીઓમાંથી તલના તેલ અને દેશી સુગંધિત ઉબટનની ફોરમ પ્રસરી રહી હતી.
આજના પવિત્ર દિવસે સૂર્યોદય પહેલાં અભ્યંગ સ્નાન કરવાનું અનેરું માહાત્મ્ય છે.
બ્યુટી પાર્લર ઓનર રેણુ શર્મા અને આયુર્વેદ-યોગ પ્રેમી કાવ્યા જોશીએ ગઈકાલે જ સોસાયટીની તમામ બહેનોને ચણાનો લોટ, હળદર, ચંદન, ગુલાબજળ અને સરસવ-તલના તેલમાંથી બનાવેલું ખાસ દેશી 'ઉબટન' આપ્યું હતું.
વડીલ વસંતી બા અને ભાવના બાએ પોતાના પૌત્રો—તોફાની રુદ્ર , ક્રિશ અને ઓમના માથે અને શરીરે તલનું તેલ ચોળીને પરંપરાગત ઉબટનથી નવડાવ્યા.
શાસ્ત્રો અનુસાર આ દિવસે સૂર્યોદય પૂર્વે સ્નાન કરવાથી યમરાજનો ભય દૂર થાય છે અને કાયા નિરોગી તથા તેજોમય બને છે.
સ્નાન પતાવીને સફેદ કુરતા-પાયજામામાં સજ્જ થઈને સિનિયર સિટિઝન વડા માણેક લાલ, રૂસ્તમ દારૂવાલા, મદન લાલ શર્મા, અવધેશ શર્મા અને મનોહર જોશી સેન્ટ્રલ ગાર્ડનમાં આવી પહોંચ્યા.
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ પોતાની વિન્ટેજ મૂંછો પર હાથ ફેરવતાં ખડખડાટ હસીને કહ્યું, "પરવરદિગાર! માણેકકાકા, આજે તો ઉબટન ચોળીને સ્નાન કર્યું એટલે મારા ચહેરા પર પણ પચ્ચીસ વર્ષના નવજુવાન જેવો ગ્લો આવી ગયો છે બાવા! પરિઝાદ તો મને જોઈને ઓળખી જ ના શકી!"
માણેક લાલે હસીને રૂસ્તમના ખભા પર હાથ મૂક્યો, "રૂસ્તમજી, આ રૂપ ચતુર્દશી છે! શરીરની સાથે-સાથે મન પણ સાફ થઈ જાય એટલે અંતરનો પ્રકાશ આપોઆપ ચહેરા પર છલકાવા લાગે."
સવારે છ વાગ્યે સોસાયટીના મેઇન ગેટ પાસે આવેલા પંચમુખી હનુમાનજીના મંદિરમાં વિશેષ પૂજાનો પ્રારંભ થયો.
દ્વારકાના વિદ્વાન કેશવ ભટ્ટના મંત્રોચ્ચાર વચ્ચે સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ, પ્રમુખ હર્ષિલ મહેતા,  રોહન દેશમુખ, દેવાંશ જોશી અને નવા સભ્ય સ્ટોરી રાઇટર પ્રતીક શાહે હનુમાનજી દાદાને આકડાના ફૂલોની માળા, સિંદૂર અને શુદ્ધ તલનું તેલ અર્પણ કર્યું.
કેશવ ભટ્ટે સિંદૂર પૂજાનું મહત્વ સમજાવતાં કહ્યું:
"કાળી ચૌદશ એ શક્તિ અને સંરક્ષણનો દિવસ છે. આ દિવસે હનુમાનજી મહારાજ અને માં મહાકાળીની ઉપાસના કરવાથી આસુરી શક્તિઓ, ગ્રહપીડા, ભય અને માનસિક નકારાત્મકતા પળવારમાં ભસ્મ થઈ જાય છે. તેલનો દીવો એ અહંકાર અને અંધકારને બાળીને ભક્તિની જ્યોત પ્રગટાવવાનું પ્રતીક છે."
તમામ પરિવારોએ હનુમાનજી સમક્ષ અડદના તેલના દીવા પ્રગટાવ્યા અને ‘હનુમાન ચાલીસા’ તથા *‘સંકટમોચન અષ્ટક’ નો સામૂહિક પાઠ કર્યો. સમગ્ર વાતાવરણ દિવ્ય ઊર્જા અને શંખનાદથી પાવિત્ર્યમય બની ગયું.
બપોર થતાં જ આનંદનગરના દરેક ઘરમાંથી કાળી ચૌદશની ખાસ પરંપરાગત વાનગી તળાવાની સુગંધ આવવા લાગી—અડદના તેલિયા વડાં (તળેલા વડાં) અને ગળી પૂરી!
બી-બ્લોકના ફ્લેટમાં સેક્રેટરી પત્ની જાગૃતિ પટેલ, અંજુ મહેતા, મોનિકા પાટીલ, સોનાલીબેન, રેણુ દેશમુખ, રેણુ શર્મા અને નવી રહેવાસી પ્રતીક્ષા શાહ ભેગાં થયાં હતાં.
પ્રતીક્ષા શાહે આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, "જાગૃતિબેન, દિવાળીએ તો આપણે મોહનથાળ અને ઘૂઘરા જેવી મીઠી વાનગીઓ બનાવીએ છીએ, તો આજે આ અડદના તીખાં-તમતમતાં વડાં કેમ તળાય છે?"
૭૫ વર્ષના વરિષ્ઠ વડીલ વસંતી બાએ હસીને સમજાવ્યું, "દીકરી પ્રતીક્ષા, અડદ અને તલનું તેલ એ શનિદેવ, ભૈરવજી અને હનુમાનજીને અતિ પ્રિય છે. કાળી ચૌદશે અડદના વડાં બનાવીને ઈષ્ટદેવને ધરાવવામાં આવે છે અને સાંજે એનાથી જ ઘરનો કકળાટ કાઢવાની વિધિ થાય છે!"
જાગૃતિ પટેલે પોતાના મોબાઈલમાં વડાં તળાતા હોવાનો સ્લો-મોશન વિડીયો ઉતારતાં કહ્યું, "ગાય્ઝ, આજે સાંજે આપણી સોસાયટીમાં ગુજરાતની સૌથી જૂની મિસ્ટ્રીયસ પરંપરા લાઈવ થવાની છે—'કાગ માકડી'!"
સાંજ ઢળી અને રાતના નવ વાગ્યા. અમાસની કાળી ડિબાંગ રાત ધીમે-ધીમે આકાશમાં વિસ્તરી રહી હતી. આકાશદીપો અને માટીના કોડિયાંના સોનેરી અજવાળા વચ્ચે સોસાયટીના ક્લબ હાઉસ બહાર તમામ પરિવારો એકઠા થયા.
સિનિયર સિટિઝન વડા માણેક લાલે યુવાનો અને બાળકોને પાસે બોલાવીને આ પરંપરાનું મૂળ રહસ્ય સમજાવ્યું:
"બાળકો, ગુજરાતી લોકસંસ્કૃતિમાં દિવાળી અને ખાસ કરીને કાળી ચૌદશની રાત્રે 'કાગ માકડી' (કે કાક માકડી) કાઢવાની સદીઓ જૂની પરંપરા છે!
આ વિધિ શું છે? આ કોઈ અંધશ્રદ્ધા કે જાદુટોણો નથી, પણ એક સાંકેતિક મનોવૈજ્ઞાનિક વિધિ છે. વર્ષ દરમિયાન ઘરમાં જમા થયેલી નકારાત્મક ઊર્જા, આળસ, પરિવારજનો વચ્ચે થયેલો કંકાસ (કકળાટ), અશાંતિ અને નાની-મોટી બીમારીઓને ઘરની બહાર ફેંકીને સુખ-શાંતિ લાવવાનો આ લોકરીતિનો સંકલ્પ છે!
વિધિ કેવી રીતે થાય? જૂના માટીના કોડિયામાં અડદના વડાં, થોડું તેલ, સિંદૂર અને ઘરનો નાનો કચરો મૂકીને એ કોડિયાને ઘરના દરેક ખૂણે, ઓરડે-ઓરડે ફેરવવામાં આવે છે.
બોલવાનો લોકમંત્ર: ઘરના ખૂણે-ખૂણેથી એ કોડિયું બહાર કાઢતાં-કાઢતાં બોલવામાં આવે છે:
'કાગ માકડી નીકળે, કકળાટ જાય ને સુખ-સંપત્તિ આવે!'
વિસર્જનનો નિયમ: આ સામગ્રીને ઘરની બહાર, સામાન્ય રીતે સોસાયટીના મેઇન ચાર રસ્તે (ચોરાહે) મૂકી આવવામાં આવે છે. અને સૌથી મોટો નિયમ એ કે પાછા વળતી વખતે પાછળ ફરીને જોવાની સખત મનાઈ હોય છે! કારણ કે જે નકારાત્મકતા આપણે પાછળ છોડી દીધી, એના તરફ ફરીથી દ્રષ્ટિ ન કરવાની આ પ્રતિજ્ઞા છે!"
આ સાંભળીને બાળકોની 'આનંદ ગૅંગ'—તોફાની રુદ્ર, ક્રિશ, કિયારા, ઓમ, વિવાન, કાવ્યા, શોર્ય, આરવ, અનાયા, એલિના, ઈશાન અને આન્યાની આંખોમાં રોમાંચ અને થોડો ડર છવાઈ ગયો!
નાના ઓમે માણેકલાલનો કુર્તો પકડીને પૂછ્યું, "દાદા, જો પાછળ ફરીને જોઈ લઈએ તો ભૂત પકડી જાય?"
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ ખડખડાટ હસતાં કહ્યું, "અરે ના બાવા! ભૂત તો કોઈ નથી હોતું, પણ જો પાછળ જોઈશ તો તારા મનમાં ડર ઘૂસી જશે! આ તો મનને મક્કમ રાખવાની ટ્રેનિંગ છે!"
રાતના દસ વાગ્યાના ટકોરે દરેક ફ્લેટમાં આ વિધિ શરૂ થઈ.
હિતેશ પટેલ અને જાગૃતિ પટેલે પોતાના ફ્લેટના દરેક રૂમમાં, બાલ્કનીમાં અને સ્ટોર રૂમમાં કાંસાની થાળી ખખડાવતાં અને માટીનું કોડિયું ફેરવતાં મોટેથી પોકાર કર્યો:
"કાગ માકડી નીકળે, કકળાટ જાય ને સુખ-સંપત્તિ આવે!"
અંજુ મહેતા અને રુદ્રે પણ પોતાના રૂમમાંથી જૂની ધૂળ અને વડાંવાળું કોડિયું બહાર કાઢતાં એ જ મંત્ર લલકાર્યો.
થોડી જ વારમાં સોસાયટીના તમામ ૮૦ પરિવારો પોતપોતાના ઘરની નકારાત્મકતા અને કકળાટને માટીના કોડિયાંમાં ભરીને નીચે ગેટ પાસે આવ્યા.
સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ, પ્રમુખ હર્ષિલ મહેતા, રોહન દેશમુખ અને દેવાંશ જોશીની આગેવાનીમાં આખો કાફલો સોસાયટીના બહારના મુખ્ય ચાર રસ્તે પહોંચ્યો. ત્યાં સુરક્ષિત જગ્યાએ ચાર રસ્તાના ખૂણે એ વડાં અને દીવા મૂકવામાં આવ્યા.
અને બધા જ સભ્યો એકસાથે પાછળ જોયા વગર, સીધા ડગલે હસતાં-રમતાં સોસાયટીના ગેટમાં પાછા ફર્યા!
ગેટ પર પ્રવેશતાં જ વડીલ વસંતી બા અને પરિઝાદ દારૂવાલાએ સૌના હાથ પર ગંગાજળ છાંટીને પવિત્ર કર્યા.
માણેક લાલે તમામ સભ્યોને ગળે લગાવતાં કહ્યું:
"જોયું મિત્રો! ઘરનો કચરો અને કકળાટ તો આપણે બહાર મૂકી આવ્યા. હવે આવતીકાલે સૂર્યોદય સાથે જે દિવાળી આવી રહી છે, એમાં આપણા મનમાંથી પણ કોઈના પ્રત્યે વેરભાવ, ઈર્ષ્યા કે કડવાશ હોય તો એને કાયમ માટે ભૂલી જજો. ઘર ત્યારે જ મંદિર બને જ્યારે મનમાંથી કકળાટ જાય અને હોઠ પર સ્નેહનું સ્મિત આવે!"
શેફ મનપ્રીત સિંહ ગિલે ક્લબ હાઉસ બહાર તમામ સભ્યો માટે ગરમાગરમ કેસર-દૂધ અને તાજા તળેલા વડાંનો નાસ્તો પીરસ્યો.
કાળી ચૌદશની આ અમાસભરી રાત્રે આનંદનગરના પ્રાંગણમાં આસ્થા, સંસ્કૃતિ અને સકારાત્મક ઊર્જાનો એવો દિવ્ય દીવો પ્રગટ્યો હતો, જેણે આવતીકાલના મહાપર્વ દિવાળીના સ્વાગત માટે સમગ્ર સોસાયટીને સંપૂર્ણ નિર્મળ અને એકતાના રંગે રંગી દીધી હતી!

📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"લોકપરંપરાઓ એ માત્ર જૂની વાતો નથી સાહેબ, એ તો માનવ મનને શુદ્ધ રાખવાનું અદ્ભુત વિજ્ઞાન છે! કાળી ચૌદશની રાત્રે 'કાગ માકડી' કાઢીને ચાર રસ્તે મૂકી આવવાની પ્રથા પાછળનો સાચો ભાવ એ જ છે કે ભૂતકાળના તમામ મતભેદો, ઝઘડા, કકળાટ અને નકારાત્મક વિચારોને પાછળ છોડી દેવા, અને ભવિષ્ય તરફ જોતી વખતે ક્યારેય પાછળ વળીને અફસોસ ન કરવો! આજે જ્યારે આનંદનગરના દરેક પરિવારે પોતાના ઘર અને હૃદયમાંથી કકળાટને વિદાય આપી, ત્યારે સમગ્ર પરિસર પવિત્રતાથી મહેંકી ઊઠ્યું. રૂપ ચતુર્દશીનું અભ્યંગ સ્નાન કાયાને પવિત્ર કરે છે અને હનુમાનજીની ભક્તિ મનને નિર્ભય બનાવે છે. હવે અમાસના અંધકારને ચીરીને આવતીકાલે જ્યારે દિવાળીના દીવડાં પ્રગટશે, ત્યારે આનંદનગરના આંગણે માત્ર ને માત્ર સુખ, સંપત્તિ અને પરસ્પર પ્રેમની અખંડ લક્ષ્મી બિરાજશે!"