భారతీయ ఋషి సంప్రదాయంలో కొన్ని పేర్లు కాలాన్ని దాటి నిలిచిపోతాయి. అవి ఒక మహర్షి జీవితాన్నే కాకుండా ఒక జ్ఞాన పరంపరను, తాత్త్విక దృష్టిని, జీవన విలువలను ప్రతిబింబిస్తాయి. అలాంటి మహనీయుల్లో భృగు మహర్షి ఒకరు. సప్తర్షుల్లో ప్రముఖుడిగా, ప్రజాపతిగా, భార్గవ వంశ ప్రవర్తకుడిగా పురాణ సంప్రదాయం ఆయనను గౌరవిస్తుంది. పురాణాల ప్రకారం భృగువు బ్రహ్మదేవుని మానసపుత్రుడు. సృష్టి క్రమాన్ని కొనసాగించేందుకు బ్రహ్మ సంకల్పం నుంచి ఆవిర్భవించిన మహర్షిగా ఆయనను వర్ణిస్తారు.
భృగు మహర్షి వ్యక్తిత్వంలో తపస్సు, జ్ఞానాన్వేషణ, ధర్మచింతన ప్రధానంగా కనిపిస్తాయి. ఆయనకు సంబంధించిన కథలు ఒక గొప్ప విషయాన్ని చెబుతాయి—జ్ఞానం అంటే ఎవరో చెప్పిన మాటను అంగీకరించడం కాదు; సత్యాన్ని స్వయంగా అన్వేషించి తెలుసుకోవడం.
ఈ భావనకు అత్యంత ఉన్నతమైన ఉదాహరణ తైత్తిరీయ ఉపనిషత్తులోని భృగువల్లి. భృగువు తన తండ్రి వరుణుడిని ఆశ్రయించి బ్రహ్మతత్త్వాన్ని బోధించమని కోరుతాడు. వరుణుడు నేరుగా సమాధానం ఇవ్వకుండా తపస్సు ద్వారా సత్యాన్ని తెలుసుకోమని మార్గనిర్దేశం చేస్తాడు. భృగువు అన్వేషణ ప్రారంభిస్తాడు. మొదట అన్నమే బ్రహ్మ అని భావిస్తాడు. మరింత లోతుగా పరిశీలించిన తర్వాత ప్రాణం, మనస్సు, విజ్ఞానం వంటి స్థాయులను గ్రహిస్తాడు. చివరకు ఆనందతత్త్వాన్ని చేరుకుంటాడు.
ఇది ఒక ఆధ్యాత్మిక కథ మాత్రమే కాదు. జ్ఞానం ఒక నిరంతర అన్వేషణ అనే భారతీయ తాత్త్విక దృష్టికి ఇది ప్రతీక. మొదటి సమాధానంతో సంతృప్తి చెందకుండా ప్రశ్నను మరింత లోతుగా తీసుకెళ్లడం భృగువు నుంచి నేర్చుకోవాల్సిన ముఖ్యమైన పాఠం.
త్రిమూర్తులను పరీక్షించిన భృగువు
భృగు మహర్షికి సంబంధించిన అత్యంత ప్రసిద్ధ ఘట్టాల్లో ఒకటి బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల పరీక్ష. శ్రీమద్భాగవతంలోని కథనం ప్రకారం సరస్వతీ నదీ తీరంలో మహర్షులు ఒక మహాయజ్ఞం నిర్వహిస్తున్నప్పుడు, త్రిమూర్తుల్లో ఎవరు అత్యున్నతులు? యజ్ఞఫలాన్ని ఎవరికి సమర్పించాలి? అనే ప్రశ్నపై వారి మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఏర్పడ్డాయి. ఒకరి అభిప్రాయాన్ని మరొకరు అంగీకరించలేకపోవడంతో, భృగు మహర్షిని ముగ్గురినీ పరీక్షించి నిర్ణయం చెప్పమని కోరారు.
భృగువు ముందుగా బ్రహ్మదేవుని వద్దకు వెళ్లాడు. ఉద్దేశపూర్వకంగా ఆయనకు నమస్కరించకుండా, స్తుతించకుండా తన పరీక్షను ప్రారంభించాడు. బ్రహ్మదేవునికి కోపం వచ్చినప్పటికీ, తన కుమారుడే కావడంతో ఆ ఆగ్రహాన్ని అదుపు చేసుకున్నట్లు కథనం చెబుతుంది. తరువాత భృగువు కైలాసానికి వెళ్లాడు. శివుడు ఆప్యాయంగా ఆలింగనం చేసుకోవడానికి ముందుకు వచ్చినా, భృగువు ఆ ఆహ్వానాన్ని తిరస్కరించి మరింత కఠినంగా మాట్లాడాడు. శివుడికి ఆగ్రహం కలిగింది; పార్వతీదేవి ఆయనను శాంతింపజేసినట్లు పురాణ కథనం వివరిస్తుంది.
చివరగా భృగువు వైకుంఠానికి చేరుకున్నాడు. విష్ణుమూర్తి విశ్రాంతిలో ఉండగా, తన పరీక్షలో భాగంగా భృగువు ఆయన వక్షస్థలాన్ని కాలితో తన్నాడు. సాధారణంగా ఇలాంటి అవమానానికి ప్రతిగా కోపం రావాలి. కానీ విష్ణువు మాత్రం ఆగ్రహించకుండా భృగువు పాదాలను పట్టుకుని, తన ఛాతికి తగిలి ఆయన పాదానికి నొప్పి కలిగిందేమోనని ఆరా తీసినట్లు కథనం చెబుతుంది. భృగువు తిరిగి మహర్షుల వద్దకు వెళ్లి సహనం, క్షమ, సమత్వంలో విష్ణువే అత్యున్నతుడని ప్రకటించినట్లు భాగవత సంప్రదాయం వివరిస్తుంది.
ఈ కథను కేవలం “ఎవరు గొప్ప?” అనే పోటీగా చూడటం దాని అంతరార్థాన్ని తగ్గించడం అవుతుంది. నిజమైన శక్తి అంటే ఎదుటివారిని ఓడించడం కాదు; తనలోని కోపాన్ని జయించడం అనే సందేశమే ఇందులో ప్రధానమైనది. ఈ ఘట్టంలో భృగువు పాత్ర కూడా ముఖ్యమే. సత్యాన్ని తెలుసుకోవాలనే ఉద్దేశంతో ఆయన సులభమైన మార్గాన్ని కాకుండా కఠినమైన పరీక్షను ఎంచుకున్నాడు. అంటే జ్ఞానాన్వేషణకు ధైర్యం, పరిశీలనకు స్వతంత్ర ఆలోచన, నిర్ణయానికి వివేచన అవసరమని ఈ కథ సూచిస్తుంది.
జ్ఞానం నుంచి జ్యోతిష్య సంప్రదాయం వరకు
భృగు మహర్షి పేరు జ్యోతిష్య సంప్రదాయంతోనూ అనుబంధమై ఉంది. భృగు సంహిత ఆయన పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందిన జ్యోతిష్య గ్రంథ సంప్రదాయం. అయితే ప్రస్తుతం భృగు సంహిత పేరుతో ప్రచారంలో ఉన్న ప్రతీ పాఠ్యం భృగు మహర్షి స్వయంగా రచించినదేనని చారిత్రకంగా నిర్ధారించడం సాధ్యం కాదు. అయినప్పటికీ భారతీయ జ్యోతిష్య సంప్రదాయంలో భృగు పేరుకు ఉన్న ప్రాధాన్యం విశేషమైనది.
ఆయన వంశ పరంపర కూడా ప్రత్యేకమైనదే. భృగు వంశీయులను భార్గవులు అని పిలుస్తారు. ఈ పరంపరలో అనేక ఋషులు, మహనీయులు ప్రస్తావించబడతారు. పరశురాముడు “భార్గవ రాముడు”గా ప్రసిద్ధి చెందడం ఈ వంశ వైశిష్ట్యాన్ని మరింత స్పష్టం చేస్తుంది. భృగు గోత్ర సంప్రదాయం కూడా నేటికీ కొనసాగుతోంది.
భృగు మహర్షి ప్రస్తావన కేవలం పురాణాలు, ఉపనిషత్తులకే పరిమితం కాదు. జ్ఞానాన్ని సంపాదించడం కంటే దాన్ని సరిగ్గా ఉపయోగించడం గొప్ప విషయం అనే భావన ఆయన కథనాల్లో అంతర్లీనంగా కనిపిస్తుంది. తపస్సుతో పొందిన జ్ఞానం అహంకారానికి దారితీయకూడదు; అది లోకహితానికి ఉపయోగపడాలి. గురువు ఇచ్చిన మార్గదర్శకత్వాన్ని అనుసరిస్తూనే, సత్యాన్ని స్వయంగా అనుభవించి నిర్ధారించుకోవడం భృగువల్లి అందించే మరో విలువైన పాఠం.
నేటి విద్యా ప్రపంచంలో కూడా ఈ దృక్పథానికి ప్రత్యేక ప్రాసంగికత ఉంది. విద్యార్థి ప్రశ్నిస్తేనే పరిశోధన మొదలవుతుంది. పరిశోధన జరిగితేనే కొత్త జ్ఞానం పుడుతుంది. ఆ జ్ఞానానికి నైతికత, వినయం జతకలిస్తేనే అది సమాజానికి ఉపయోగపడుతుంది. “విద్య దదాతి వినయం” అనే భావం భృగు మహర్షి జ్ఞానయాత్రతో సహజంగా అనుసంధానమవుతుంది.
భృగు మహర్షి జీవితం నేటి తరానికి అందించే సందేశం స్పష్టం. సమాచారం మనిషిని తెలివైనవాడిని చేయవచ్చు; కానీ సత్యాన్వేషణ, తపస్సు, అనుభవం, వివేకం మాత్రమే అతన్ని జ్ఞానిగా తీర్చిదిద్దుతాయి. అందుకే భృగు మహర్షి ఒక పురాణపాత్రగా మాత్రమే కాదు.. సత్యాన్వేషణకు ప్రతీకగా, తపస్సుకు ప్రతిరూపంగా, జ్ఞాన పరంపరకు వారధిగా భారతీయ చైతన్యంలో నిలిచిపోయారు.
ఆయన జీవితం చెప్పే సారాంశం ఒక్కటే—ప్రశ్నించే మనస్సు జ్ఞానానికి ద్వారం; తపస్సు ఆ ద్వారాన్ని తెరుస్తుంది; వినయం ఆ జ్ఞానాన్ని జీవితంలో నిలబెడుతుంది.
