#નિર્ભયા
ભાગ. 7. સગીર આરોપીનો વિવાદ અને નવો કાયદો
૧૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ની એ કાળી રાત્રે દિલ્હીની એ બંધ બસમાં જે છ રાક્ષસો સવાર હતા, તેમાંથી સૌથી ભયાનક, હિંસક અને ક્રૂર ભૂમિકા ભજવનારો એક આરોપી ઉંમરના એવા પડાવ પર ઊભો હતો જ્યાં કાયદો તેને 'બાળક' ગણતો હતો. જ્યારે દિલ્હી પોલીસે તમામ આરોપીઓની કુંડળી ખંખાલી અને સત્તાવાર દસ્તાવેજો (શાળાનું સર્ટિફિકેટ અને જન્મ નોંધણી) તપાસ્યા, ત્યારે એક ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો. ઘટનાના દિવસે આ આરોપીની ઉંમર ૧૭ વર્ષ, ૬ મહિના અને બહુ ઓછા દિવસો હતી. એટલે કે, ભારતીય કાયદાના ચોપડે તે હજી 'સગીર' (Minor) હતો.આ સમાચાર બહાર આવતાની સાથે જ આખા દેશના હોશ ઊડી ગયા. દિલ્હી પોલીસના ચાર્જશીટ અને તપાસના અહેવાલો મુજબ, બસની અંદર નિર્ભયા પર સૌથી વધુ પાશવી અને અમાનવીય અત્યાચાર ગુજારવામાં આ સગીર આરોપી સૌથી આગળ હતો. લોખંડના સળિયા વડે પીડિતાના શરીરને ચીરી નાખવાનું વિકૃત કૃત્ય પણ આ જ સગીરે કર્યું હોવાના પાકા પુરાવા હતા. પરંતુ કાયદો અંધ અને પુરાવાઓ પર ચાલનારો છે. તત્કાલીન 'જુવેનાઈલ જસ્ટિસ એક્ટ-૨૦૦૦' (Juvenile Justice Act, 2000) મુજબ, ૧૮ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના કોઈપણ ગુનેગારને, ભલે તેણે ગમે તેટલો ભયાનક ગુનો કેમ ન કર્યો હોય, તેને સામાન્ય અદાલતમાં ન ચલાવી શકાય અને તેને ફાંસી કે આજીવન કેદની સજા આપી શકાય જ નહીં.
આરોપી સગીર હોવાથી તેનો કેસ સ્પેશિયલ ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટમાંથી હટાવીને 'જુવેનાઈલ જસ્ટિસ બોર્ડ' (JJB) સમક્ષ મોકલવામાં આવ્યો. નિર્ભયાના વકીલો અને સરકારી પક્ષે દલીલ કરી કે, "આ ગુનેગારની માનસિકતા કોઈ બાળકની નથી. જેણે આટલી સંગઠિત અને ક્રૂર રીતે બળાત્કાર અને હત્યા કરી હોય, તેને સગીર ગણીને દયા ન આપી શકાય. તેની ઉંમર નહીં, પણ તેના ગુનાની ભયાનકતા જોઈને તેને પુખ્ત (Adult) ગણીને સામાન્ય કોર્ટમાં જ ફાંસીની સજા આપવી જોઈએ."પરંતુ બંધારણીય મર્યાદાઓને કારણે કાયદો લાચાર હતો. ઓગસ્ટ ૨૦૧૩માં જુવેનાઈલ જસ્ટિસ બોર્ડે પોતાનો ચુકાદો સંભળાવ્યો. કાયદાની જોગવાઈ મુજબ આ સગીર ગુનેગારને માત્ર ૩ વર્ષની મહત્તમ સજા સંભળાવવામાં આવી, અને તે પણ જેલમાં નહીં, પરંતુ બાળ સુધારા ગૃહ (Special Home/Reformatory) માં રાખવાનો આદેશ થયો.આ ચુકાદો સાંભળીને આખું હિન્દુસ્તાન ક્રોધથી ધ્રૂજી ઉઠ્યું. લોકોનો કાયદા પરથી વિશ્વાસ ઉઠી ગયો. જે નરાધમે દેશની દીકરીના લીરેલીરા ઉડાવી દીધા, તે માત્ર ૩ વર્ષ સુધારા ગૃહમાં મફતનું ખાણું ખાઈને આઝાદ થઈ જશે? ઇન્ડિયા ગેટ અને કોર્ટની બહાર ફરીથી લોકો મીણબત્તીઓ અને કાળા વાવટા લઈને ઉતરી આવ્યા. નિર્ભયાની માતા આશા દેવીએ રડતા રડતા લોકશાહી સામે સવાલ કર્યો કે, "મારી દીકરીને મરતી વખતે ખબર હતી કે તેની સાથે આટલી ક્રૂરતા કરનારો ગુનેગાર ઉંમરમાં નાનો છે? જો ગુનો આટલો ભયાનક હોઈ શકે, તો સજા કેમ નહિ? આ ન્યાય નથી, આ મારી દીકરીના બલિદાનનું અપમાન છે."
દિવસો વીતતા ગયા અને ડિસેમ્બર ૨૦૧૫માં આ સગીર આરોપીની ૩ વર્ષની સજા પૂરી થવાનો સમય આવ્યો. તેની મુક્તિના સમાચાર સાંભળીને દિલ્હી ફરી સળગી ઉઠ્યું. નિર્ભયાના માતા-પિતા અને હજારો વિદ્યાર્થીઓએ દિલ્હીના જંતર-મંતર પર રાત-દિવસ ધરણાં શરૂ કર્યા કે આ ખતરનાક ગુનેગારને સમાજમાં ખુલ્લો ન છોડવો જોઈએ, તે બહાર આવીને અન્ય કોઈ દીકરીનો શિકાર કરશે.કેસ સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો, પણ કાયદામાં એવી કોઈ જોગવાઈ નહોતી કે સજા પૂરી થયા પછી પણ કોઈને કેદ રાખી શકાય. આખરે, તેને કડક સુરક્ષા વચ્ચે એક અજ્ઞાત સ્થળે મુક્ત કરવામાં આવ્યો, તેનું નામ અને ચહેરો બદલી નાખવામાં આવ્યા જેથી ગુસ્સે ભરાયેલી જનતા તેને મારી ન નાખે. તે કાયદાની છટકબારીનો ઉપયોગ કરીને જીવતો બચી ગયો, પણ આ ઘટનાએ ભારતના બંધારણના પાયા હચમચાવી દીધા.
આ સગીર આરોપી ભલે બચી ગયો, પણ તેના આ વિવાદે ભારતીય કાયદાના ઇતિહાસમાં સૌથી મોટી ક્રાંતિ લાવી દીધી. સંસદમાં સાંસદોએ પણ સ્વીકારવું પડ્યું કે દેશનો કાયદો સમય સાથે બદલાવો જરૂરી છે. નિર્ભયા કેસના જનઆંદોલન અને પ્રચંડ જનઆક્રોશના દબાણ હેઠળ કેન્દ્ર સરકારે જૂનો કાયદો રદ કરીને એક નવો ઐતિહાસિક ખરડો પસાર કર્યો, જેને 'જુવેનાઈલ જસ્ટિસ (કેર એન્ડ પ્રોટેક્શન ઓફ ચિલ્ડ્રન) એક્ટ, ૨૦૧૫' (Juvenile Justice Act, 2015) કહેવામાં આવે છે.આ નવા કાયદા હેઠળ ભારતમાં પહેલીવાર એક ક્રાંતિકારી જોગવાઈ ઉમેરવામાં આવી:
જો કોઈ સગીર ગુનેગારની ઉંમર ૧૬ થી ૧૮ વર્ષની વચ્ચે હોય, અને તે બળાત્કાર, હત્યા કે એસિડ એટેક જેવા 'જઘન્ય ગુના' (Heinous Crimes) આચરે, તો જુવેનાઈલ જસ્ટિસ બોર્ડ તેની માનસિક અને શારીરિક ક્ષમતાની તપાસ કરશે.જો સાબિત થાય કે તેણે આ ગુનો પુખ્ત વયના માણસની જેમ સમજી-વિચારીને ક્રૂરતાપૂર્વક કર્યો છે, તો તેને બાળક ગણવામાં નહીં આવે. તેના પર સામાન્ય અદાલતમાં (Adult Court) મુકદ્દમો ચલાવવામાં આવશે અને તેને આજીવન કેદ અથવા ફાંસીની સજા પણ થઈ શકશે.
નિર્ભયા ભલે આ દુનિયામાંથી જતી રહી હતી, પણ તેના નામે થયેલા આ કાયદાકીય ફેરફારે ભવિષ્યની લાખો દીકરીઓની સુરક્ષા કવચ મજબૂત કરી દીધું. આજે જો કોઈ ૧૬ વર્ષનો છોકરો પણ કોઈ સ્ત્રી સામે નજર બગાડે કે ગુનો કરે, તો તે કાયદાની આડમાં છુપાઈ શકતો નથી. કાયદાના પાનાઓ પર લોહીથી લખાયેલો આ સુધારો ચીસો પાડીને કહેતો હતો કે, હવે હેવાનીયત આચરનારા રાક્ષસો માટે ઉંમરનું કોઈ બહાનું ચાલશે નહીં.
નિર્ભયા (સામાજિક અને કાનૂની જાગૃતિ માટે વિશેષ પ્રકરણ). આ આલેખન દિલ્હી પોલીસની સત્તાવાર તપાસ અને ઇતિહાસની સત્યઘટના પર આધારિત છે."
#કૃષ્ણસખી
#ગુજરાતીસાહિત્ય
#MansiDesaiShastriNiVartao
