પ્રકરણ ૫૭: શ્રાદ્ધ પક્ષનો મંગલ આરંભ, પૂર્વજો પ્રત્યે ઋણસ્વીકાર
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"જે ઝાડ પોતાના મૂળિયાંને ભૂલી જાય એ વાવાઝોડામાં અડીખમ રહી શકતું નથી! પિતૃપક્ષ એ કોઈ શોક કે ભયનો સમય નથી સાહેબ, એ તો આપણા અસ્તિત્વના પાયા સમાન પૂર્વજો પ્રત્યે હાથ જોડીને ‘ઋણસ્વીકાર’ કરવાનો પરમ પવિત્ર અવસર છે!"
ગણેશોત્સવ અને નદીકાંઠાની મહાસફાઈ પછી આનંદનગર સોસાયટીમાં એક અનોખી શાંતિ અને ગંભીર પવિત્રતાનો સંચાર થયો હતો. આહલાદક સવાર અને ભાદરવી પૂનમ સાથે જ સોળ દિવસ ચાલનારા પવિત્ર શ્રાદ્ધ પક્ષ (પિતૃપક્ષ) નો આરંભ થઈ રહ્યો હતો.
સવારના સાત વાગ્યા હતા. સોસાયટીના ક્લબ હાઉસ પાસે આવેલા વડલાના ઘટાદાર વૃક્ષ નીચે સિનિયર સિટિઝન મંડળ જામ્યું હતું.
વડીલ માણેક લાલ, કેશવ ભટ્ટ, મનોહર જોશી, મદન લાલ શર્મા, અવધેશ શર્મા અને રૂસ્તમ દારૂવાલા સફેદ સુતરાઉ વસ્ત્રોમાં ગંભીર અને આધ્યાત્મિક ચર્ચા કરી રહ્યા હતા.
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ પોતાની વિન્ટેજ મૂંછો પર હાથ ફેરવતાં કેશવ ભટ્ટને પૂછ્યું, "કેશવ મહારાજ! હિન્દુ ધર્મમાં આ સોળ દિવસને લઈને લોકોમાં કેટલીય ગેરમાન્યતાઓ હોય છે કે આ દિવસોમાં કોઈ શુભ કાર્ય ન કરવું, નવું ન ખરીદવું. પણ સાચો અર્થ શું છે બાવા?"
કેશવ ભટ્ટે ચહેરા પર શાંત સ્મિત લાવીને સમજાવ્યું, "રૂસ્તમજી, 'શ્રાદ્ધ' શબ્દ મૂળ 'શ્રદ્ધા' પરથી બન્યો છે! શ્રદ્ધયા ક્રિયતે યત્ તત્ શ્રાદ્ધમ્ — જે કાર્ય સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા અને આદરપૂર્વક કરવામાં આવે એનું નામ શ્રાદ્ધ. જે પૂર્વજોના લોહી, ડીએનએ, જમીન અને સંસ્કારો પર આજે આપણે સુખેથી જીવી રહ્યા છીએ, તેમના ઉપકારોને યાદ કરવાનો આ પક્ષ છે. આ શોકનો નહીં પણ કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનો સમય છે."
બરાબર એ જ સમયે જોગિંગ ટ્રેક પરથી પસાર થઈ રહેલા સોસાયટીના યુવાનો—આઈટી એન્જિનિયર દેવાંશ જોશી, ઓટો-એક્સપર્ટ રોહન દેશમુખ, હિતેશ પટેલ અને 'આનંદ ગૅંગ'ના બાળકો—વિવાન, કાવ્યા, ગુરુનુર, ઓમ, શોર્ય, ઈશાન, ક્રિશ, કિયારા, રિયાન, મીરાં, ઝારા, અનુશ્રી, અચ્યુત, અનાયા, રુદ્ર , આરવ, તનિષ્કા, એલીના, મિશ્રી, આરવ, અન્વી અને આન્યા ત્યાં આવ્યા.
નાના રુદ્રે હાથમાં રહેલા કાગળ-પેન સાથે પૂછ્યું, "ભટ્ટજી દાદા! મમ્મી આજે સવારે કહેતી હતી કે કાગડાઓને ખીર અને પૂરી નાખવાની છે. કાગડાઓને ખવડાવવાથી આપણા દાદા-પરદાદાને કેવી રીતે પહોંચે?"
સાયન્સ સ્ટુડન્ટ આન્યાએ પણ ઉમેર્યું, "હા ભટ્ટજી, આની પાછળ કોઈ લૉજિક છે કે ખાલી અંધશ્રદ્ધા?"
આ સાંભળીને માણેક લાલે લાકડી જમીન પર ટેકવી અને બાળકોને પાસે બેસાડીને સ્નેહથી કહ્યું:
"બાળકો! આપણા ઋષિમુનિઓ અદ્ભુત પર્યાવરણવિદ્ હતા. શ્રાદ્ધ પક્ષમાં મુખ્યત્વે ત્રણ જીવોને ભોજન અર્પણ કરાય છે: ગાય (ગોગ્રાસ), કૂતરો (શ્વાન) અને કાગડો (કાગવાસ)!
કાગડો પીપળા, વડ અને લીમડા જેવા મહાવૃક્ષોના ફળો ખાય છે અને તેના પાચનતંત્રમાંથી પસાર થયા પછી જ એ બીજ જમીનમાં અંકુરિત થવા સક્ષમ બને છે. કુદરતના વનીકરણમાં કાગડો સૌથી મોટો સહાયક છે.
પૂર્વજો હવે કોઈ એક ભૌતિક શરીરમાં નથી, તેઓ સમગ્ર પ્રકૃતિમાં વિલીન થઈ ગયા છે. એટલે જીવમાત્રને અન્ન આપવું એ સાક્ષાત ઈશ્વર અને પિતૃઓને તૃપ્ત કરવા સમાન છે.
આપણે જે પક્ષી કે પ્રાણીને રોજ ધિક્કારીએ છીએ, એની સામે પણ આ દિવસોમાં હાથ જોડીને ઊભા રહીએ છીએ, જે માનવીનો અહંકાર ઓગાળી નાખે છે!"
દેવાંશ જોશીએ પ્રભાવિત થઈને કહ્યું, "વાહ માણેકકાકા! આ તો આખું ઇકોલોજિકલ સાયન્સ છે, જેને ધર્મની સુંદર પરંપરા સાથે જોડી દેવાયું છે!"
બપોરે બાર વાગ્યા સુધીમાં તો આનંદનગર સોસાયટીના રસોડાઓમાંથી શુદ્ધ ઘી, ચોખા, ઈલાયચી અને કેસરવાળી ગરમાગરમ દૂધપાક-ખીર અને દાળ-ભાતની મઘમઘતી સુગંધ પ્રસરવા લાગી.
સોસાયટીના ટેરેસ પર અને ખુલ્લા કમ્પાઉન્ડમાં મહિલા મંડળની વસંતી બા, ભાવના બા, જાગૃતિ પટેલ, સોનાલીબેન, લલિતાબેન જોશી, રેણુ દેશમુખ અને પરિઝાદ દારૂવાલા કેળના પાન અને પતરાળાં પર પ્રેમપૂર્વક કાગવાસ મૂકવા પહોંચી ગયાં.
વસંતી બાએ આકાશ તરફ હાથ જોડીને પોતાના સાસુ-સસરા અને પૂર્વજોને યાદ કરતાં કહ્યું, "હે પિતૃદેવો! તમારા આપેલા સંસ્કારોથી અમારું ઘર-પરિવાર સુખી અને સંપન્ન છે. તમારી આ પવિત્ર સ્મૃતિ સદાય અમારા હૃદયમાં જળવાયેલી રહે."
બાળકો અગાશી પર ઊભા રહીને આતુરતાથી કાગડાઓનું ટોળું આવવાની રાહ જોવા લાગ્યા. જેવો પહેલો કાગડો પાળ પર આવીને બેઠો અને ખીર-પૂરીની ચંચુ ભરી, તે ક્ષણે બાળકોએ ખુશીથી હાથ તાળીઓ પાડી: "આવી ગયા... પિતૃદેવ આવી ગયા!"
સાંજે સાડા પાંચ વાગ્યે સોસાયટીના ક્લબ હાઉસમાં એક શાંત પારિવારિક સભા મળી.
પ્રમુખ હર્ષિલ મહેતા અને ઇમરાન ખાને સોસાયટીના અનાથ આશ્રમ અને વૃદ્ધાશ્રમમાં પિતૃપક્ષ નિમિત્તે અનાજ અને ભોજન વિતરણ કરવાની યોજના જાહેર કરી.
ઇમરાન ખાને કહ્યું, "આપણા પૂર્વજોની યાદમાં કોઈ ભૂખ્યાને ભોજન કરાવવું એ સૌથી મોટો સવાબ અને પુણ્યનું કામ છે."
માણેક લાલે સભાના સમાપનમાં તમામ યુવાનો અને પરિવારો તરફ જોઈને ભાવુક અવાજે કહ્યું:
"દીકરાઓ! શ્રાદ્ધ માત્ર મૃત્યુ પછી તર્પણ કરવામાં નથી, પણ જીવતેજીવ પોતાના માતા-પિતા અને વડીલોની સેવા કરવામાં છે. જે ઘરમાં જીવતા મા-બાપની આંખમાં આંસુ હોય, એ ઘરમાં સોળ દિવસ ખીર બનાવીને નાખવાથી કોઈ પિતૃ પ્રસન્ન થતા નથી! માતા-પિતાની હયાતીમાં એમનો આદર કરો અને ગયા પછી એમના આદર્શો અને કુટુંબના મૂલ્યોને જાળવી રાખો—આ જ સાચું શ્રાદ્ધ છે!"
આ સાંભળીને ક્લબ હાઉસમાં બેઠેલા રોહન, દેવાંશ, આર્શવ અને અનાયાએ પોતાના માતા-પિતા અને વડીલોના ચરણ સ્પર્શ કરીને આશીર્વાદ લીધા.
શ્રાદ્ધ પક્ષની આ પ્રથમ સંધ્યાએ આનંદનગર સોસાયટીના દરેક સભ્યના અંતરમાં કુટુંબ, સંસ્કાર અને પૂર્વજો પ્રત્યે અગાધ આદરભાવ ભરી દીધો!
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"પિતૃપક્ષ એ માત્ર એક કર્મકાંડ નથી, એ આપણી પેઢીઓને જોડતી અખંડ પરંપરાની ધરોહર છે! આપણે કોણ છીએ, ક્યાંથી આવ્યા છીએ અને આપણા રક્તમાં કોના ગુણો વહી રહ્યા છે—એ યાદ રાખવું એ જ મનુષ્ય હોવાની ખરી સાબિતી છે. કાગડા, ગાય કે શ્વાનને અન્ન આપવાનો આ પાવન ઉત્સવ સમગ્ર સૃષ્ટિ સાથેના આપણા અતુટ સંબંધને દર્શાવે છે. પરંતુ યાદ રાખવું ઘટે કે હયાત માતા-પિતાની એક પળની સેવા એ સ્વર્ગના સો શ્રાદ્ધ કરતાં પણ ચડિયાતી છે. આનંદનગરના આંગણે પૂર્વજોના આશીર્વાદ સદાય હરિયાળા રહે, એ જ પ્રભુ ચરણે નમ્ર પ્રાર્થના!"
