🕊️🧹 પ્રકરણ ૬૯: ગાંધી જયંતીએ શ્રમદાનનો સંકલ્પ, બાપુના વિચારોનું અમૃત અને બીજા નોરતે બે-તાળી ગરબાની રમઝટ!
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"ગાંધીજીના ચશ્મા માત્ર સ્વચ્છ ભારતનો લોગો બનીને રહી જાય તો એ બાપુનું અપમાન છે, પણ જ્યારે હાથમાં ઝાડુ લઈને સોસાયટીનો કચરો સાફ થાય અને મનમાંથી અહંકાર દૂર થાય ત્યારે સાચી ગાંધી જયંતી ઉજવાય છે! સવારે સેવાનો યજ્ઞ અને સાંજે મા બ્રહ્મચારિણીની તપસ્યા સમાન ગરબો—આ જ આનંદનગરની સાચી સંસ્કૃતિ છે!"
ઓક્ટોબર મહિનાની બીજી તારીખની નિર્મળ, ગુલાબી સવારે આનંદનગર સોસાયટીમાં વહેલી સવારથી જ એક અનોખો ઉત્સાહ છવાયેલો હતો. આજે પૂજ્ય મહાત્મા ગાંધીજી અને લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીજીની જન્મજયંતી હતી.
સવારે સાડા સાત વાગ્યે સોસાયટીના સેન્ટ્રલ ગાર્ડન ચોકમાં સોશિયલ વર્કર નસરીન હાથમાં લીલા-ભૂરા કચરાના મોટા બાયોડિગ્રેડેબલ કોથળા, વાંસના ઝાડુ અને ગ્લોવ્ઝ લઈને ઊભી હતી. તેની સાથે સોસાયટીની નવી અને પ્રકૃતિપ્રેમી સભ્ય દીપા નાયર પણ પોતાના ઇકો-ફ્રેન્ડલી સજ્જ કાફલા સાથે હાજર હતી.
નસરીને માઈક હાથમાં લઈને સમગ્ર પરિસરમાં જોરદાર અવાજે હાકલ કરી:
"આનંદનગરના વહાલા પરિવારો! આજે ૨ ઓક્ટોબર એટલે માત્ર રજાનો દિવસ નથી, પણ આપણા રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીજીને તેમના પ્રિય કાર્ય—'સ્વચ્છતા' દ્વારા સાચી અંજલિ આપવાનો અવસર છે. બાપુ કહેતા હતા કે 'સ્વચ્છતા એ સ્વતંત્રતા કરતાં પણ વધુ મહત્વની છે.' આજે આપણે સોસાયટીના દરેક બ્લોક, પાર્કિંગ એરિયા, ટેરેસ અને ગાર્ડનને એક પણ પ્લાસ્ટિકના ટુકડા વગરનો ચમકતો બનાવવાનો છે!"
દીપા નાયરે આગળ આવીને એક મોટો સંકલ્પ પત્ર લહેરાવતાં કહ્યું, "મિત્રો, કેરળમાં અમારા વતનમાં અમે નાનપણથી શીખ્યા છીએ કે જ્યાં કુદરત ચોખ્ખી હોય ત્યાં જ ઈશ્વરનો વાસ હોય. આજે હું આનંદનગરની આ પવિત્ર ધરતી પર સંકલ્પ લઉં છું કે આપણે સોસાયટીના ગેટથી લઈને છેલ્લા ફ્લેટ સુધી 'સંપૂર્ણ સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક મુક્ત મહોલ્લો' બનાવીશું! દૂધની ખાલી થેલીઓ હોય કે ઓનલાઇન ડિલિવરીના પ્લાસ્ટિક કવર્સ—બધું જ અલગ એકત્રિત કરી રિસાયક્લિંગમાં મોકલાશે!"
આ હાકલ સાંભળીને સોસાયટીના સિનિયર સિટિઝન વડા માણેક લાલ, રૂસ્તમ દારૂવાલા, કેશવ ભટ્ટ, મદન લાલ શર્મા, અવધેશ શર્મા અને સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ હાથમાં ઝાડુ લઈને મેદાનમાં ઉતરી પડ્યા.
માણેક લાલે કહ્યું, "શાબાશ નસરીન અને દીપા બેટા! જ્યાં સુધી ઘરનો વડીલ પોતે ઝાડુ પકડીને કચરો ન વાળે ત્યાં સુધી નવી પેઢીને સ્વચ્છતાના સંસ્કાર કેમ મળે? ચાલો, આનંદનગરને સાક્ષાત સાબરમતી આશ્રમ બનાવી દઈએ!"
સોસાયટીના સિક્યોરિટી ગાર્ડ બાબુલાલ અને સફાઈ કર્મી કેસાજી પણ આ શ્રમદાનમાં આદરપૂર્વક જોડાયા. યુવાનો—રોહન દેશમુખ, દેવાંશ જોશી અને રાહુલ અગ્રવાલે પાર્કિંગના ખૂણે-ખૂણેથી ધૂળ અને પ્લાસ્ટિક સાફ કરી નાખ્યા.
સતત બે કલાકના શ્રમદાન પછી સોસાયટી પરિસર અરીસાની જેમ ચમકવા લાગ્યું. નસરીન અને દીપા નાયરની ટીમે ભેગો થયેલો પ્લાસ્ટિક કચરો મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની ગ્રીન વાનને સોંપ્યો.
સવારે દસ વાગ્યે ક્લબ હાઉસમાં મહાત્મા ગાંધીજી અને લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીજીની તસવીર સમક્ષ દીવો પ્રગટાવીને શ્રદ્ધાંજલિ સભા યોજાઈ.
સ્ટેજ પર શાળાના આદર્શ પ્રિન્સિપાલ સંદીપ ચેટર્જી અને યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર સૌરવ મુખર્જી સાથે 'આનંદ ગૅંગ'ના બાળકો—વિવાન, કાવ્યા, ગુરુનુર, ઓમ, શોર્ય, ઈશાન, ક્રિશ, કિયારા, રિયાન, મીરાં, ઝારા, અનુશ્રી, અચ્યુત, અનાયા, રુદ્ર , આરવ, તનિષ્કા, એલીના, મિશ્રી, આરવ, અન્વી અને આન્યા
આગળ ગોઠવાયા હતા.
પ્રિન્સિપાલ સંદીપ ચેટર્જીએ બાળકોને અત્યંત માર્મિક શૈલીમાં સંબોધ્યા:
"મારા વહાલા બાળકો! ગાંધીજીને આપણે ચલણી નોટો પર કે પુસ્તકોના પાના પર જોઈએ છીએ, પણ ગાંધીજી કોઈ સામાન્ય વ્યક્તિ નહોતા, એક વિચારધારા હતા. ગાંધીજી આપણને ત્રણ સૌથી મોટી બાબતો શીખવી ગયા છે:
કોઈ પણ કામ નાનું કે મોટું નથી હોતું. પોતાનો કચરો જાતે સાફ કરવો એ શરમની વાત નથી પણ ગૌરવની વાત છે.
ગમે તેવી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ હોય, જૂઠનો સહારો લીધા વગર સત્યના માર્ગે ચાલવું એ જ સાચી વીરતા છે.
લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીજીએ 'જય જવાન, જય કિસાન'નો નારો આપીને દેશના ધરતીપુત્રોનું સન્માન કર્યું હતું. આ બંને મહાપુરુષોનું જીવન આપણને શીખવે છે કે સાદગીમાં જ સાચી મહાનતા રહેલી છે."
ત્યારબાદ પ્રોફેસર સૌરવ મુખર્જીએ માઈક સંભાળ્યું અને ગાંધીજીના વૈશ્વિક પ્રભાવ પર પ્રકાશ પાડ્યો:
"આન્યા, આર્શવ અને દોસ્તો! આજે આખી દુનિયા જ્યારે હિંસા, યુદ્ધ અને પર્યાવરણના સંકટ સામે ઝઝૂમી રહી છે, ત્યારે વિશ્વભરના વૈજ્ઞાનિકો અને નેતાઓ ગાંધીજીના વિચારો તરફ પાછા વળી રહ્યા છે. ગાંધીજીએ સો વર્ષ પહેલાં કહ્યું હતું કે—‘ધરતી દરેક માણસની જરૂરિયાત સંતોષવા માટે સક્ષમ છે, પણ કોઈ એક માણસના લોભને સંતોષવા માટે પૂરતી નથી!’
આજે જ્યારે દીપા નાયરે પ્લાસ્ટિક મુક્તિનો સંકલ્પ લીધો છે, ત્યારે સમજો કે આપણે ગાંધીજીના ટ્રસ્ટીશીપ અને પ્રકૃતિ પ્રેમનો સિદ્ધાંત જ અમલમાં મૂકી રહ્યા છીએ. જો તમારે ગાંધીજીને સાચા અર્થમાં યાદ કરવા હોય, તો પોતાના શબ્દોમાં મીઠાશ, વર્તનમાં અહિંસા અને આસપાસ સ્વચ્છતા રાખો!"
મ્યુઝિક ટીચર એન્થની ફર્નાન્ડિસે પોતાના ગિટાર પર હળવો સૂર છેડ્યો અને બાળકોએ સમૂહમાં બાપુનું પ્રિય ભજન લલકાર્યું:
"વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ જે પીડ પરાઈ જાણે રે..."
"રઘુપતિ રાઘવ રાજા રામ, પતિત પાવન સીતારામ..."
આખું ક્લબ હાઉસ દેશભક્તિ અને આધ્યાત્મિક શાંતિથી ભરાઈ ગયું.
સાંજ ઢળતાં જ આનંદનગર સોસાયટીનો માહોલ સેવામાંથી ભક્તિ તરફ વળ્યો. આજે આસો સુદ બીજ એટલે કે શારદીય નવરાત્રિનું બીજું નોરતું હતું.
નવદુર્ગાના બીજા સ્વરૂપ એટલે કે તપસ્યા, સંયમ અને શાંતિના પ્રતીક સમાન મા બ્રહ્મચારિણીની પૂજાનો દિવસ હતો. પરંપરા મુજબ ગરબીના ચોકને અને માતાજીના આસનને લીલા રંગના વસ્ત્રો, આસોપાલવ અને તાજા મોગરા-ગલગોટાના ફૂલોથી અદ્ભુત લીલો શણગાર (Green Theme) કરવામાં આવ્યો હતો.
દ્વારકાના વિદ્વાન કેશવ ભટ્ટ અને ભજનપ્રેમી મનોહર જોશીએ શંખનાદ સાથે બીજા નોરતાનું શાસ્ત્રોક્ત પૂજન શરૂ કર્યું:
"દધાના કરપદ્માભ્યામક્ષમાલાકમણ્ડલૂ, દેવી પ્રસીદતુ મયિ બ્રહ્મચારિણ્યનુત્તમા..."
મહિલા મંડળની સભ્યો—વસંતી બા, ભાવના બા, જાગૃતિ પટેલ, સોનાલીબેન, અંજુ મહેતા, સુચરિતા મુખર્જી, રેણુ દેશમુખ, પરિઝાદ દારૂવાલા, કાવ્યા જોશી, નસરીન, દીપા નાયર અને શ્રુતિ અગ્રવાલ લીલા રંગની સુંદર બાંધણી અને પાટણના પટોળાં જેવી પરંપરાગત ચણિયા-ચોળીમાં ગરબી ફરતે ઉપસ્થિત થઈ ગઈ.
માણેક લાલ અને વસંતી બાના હસ્તે સંધ્યા આરતી કરવામાં આવી. કપૂરની સુવાસ અને દીવાની જ્યોતથી આખો ચોક ઝળહળી ઊઠ્યો.
સેક્રેટરી હિતેશ પટેલના નિર્ણય મુજબ સોસાયટીના ચોકમાં કોઈ કૃત્રિમ ઘોંઘાટ વગર, શુદ્ધ દેશી વાજિંત્રો—માટીના ઢોલક, મંજીરા અને શરણાઈના સૂર રેલાયા.
આજના બીજા નોરતે સોસાયટીનું ફોકસ હતું: "પરંપરાગત પ્રાચીન બે-તાળી અને ત્રણ-તાળી રાસ!"
મનોહર જોશી અને કેશવ ભટ્ટે માઈક પર પ્રાચીન ગરબો શરૂ કર્યો:
"પાવા તે ગઢથી ઉતર્યા મહાકાળી રે... કે વળતા વળાવ્યા એણે રુડા ગરબા રે..."
"ચોકમાં આરસપહાણની ગરબી રે, માડી રમે આનંદનગર સાથ રે..."
પહેલા રાઉન્ડમાં વસંતી બા અને ભાવના બાએ આગળ રહીને બહેનોને શુદ્ધ બે-તાળી ગરબાની ચાલ શીખવી. એક ડગલું આગળ, કમરથી સહેજ લચક અને બે હાથે તાળીનો મધુર રણકાર!
દીપા નાયર અને શ્રુતિ અગ્રવાલ પણ ઉત્સાહથી કદમ મિલાવતી ગઈ. શ્રુતિએ હસીને કહ્યું, "દીપાબેન, આ ધીમા લયવાળા બે-તાળી ગરબામાં જે માનસિક શાંતિ અને ગ્રેસ (Grace) છે, એ આજના ફાસ્ટ ડીજે સ્ટેપ્સમાં ક્યાંય નથી!"
ત્યારબાદ ઢોલીએ તાલ બદલ્યો અને ત્રણ-તાળી ગરબો શરૂ થયો:
"રૂડું ને રૂડાળું મારું આનંદનગર રે, જ્યાં માડી પધાર્યા આજ..."
તાળીઓના ચટાકા સાથે ગોળાકાર ઘૂમતી બહેનોના ઝાંઝર અને કંગનનો રણકાર સમગ્ર સોસાયટીમાં ગૂંજવા લાગ્યો.
થોડી જ વારમાં 'આનંદ ગૅંગ'ના બાળકો અને પુરુષો પણ જોડાયા. રોહન દેશમુખ, દેવાંશ જોશી, પ્રોફેસર સૌરવ મુખર્જી, પ્રિન્સિપાલ સંદીપ ચેટર્જી અને રાહુલ અગ્રવાલે સફેદ કેડિયા-ધોતીમાં રાસની રમઝટ બોલાવી. નાના રુદ્ર અને આર્શવે પણ તાળીઓના તાલે ઠેક લગાવી.
રાત્રે દસ વાગ્યે ગરબાની પૂર્ણાહુતિ થઈ અને શીતળ પવન વચ્ચે સોસાયટી પરિસરમાં નાસ્તાની સુગંધ ફેલાઈ ગઈ.
આજે બીજા નોરતે શેફ મનપ્રીત સિંહ ગિલ અને કેટરિંગ ટીમે નસરીન અને દીપા નાયરના શ્રમદાનના માનમાં ખાસ દેશી સાત્વિક મેનુ તૈયાર કર્યું હતું:
ગરમાગરમ બાફેલા કેળા-બટાકાના ફરાળી વડા અને લીલી કોથમીર-પુદીનાની ચટણી. સાથે દેશી ગોળ અને શુદ્ધ ઘીમાંથી બનેલી સુખડી!
અને મસાલા ચા.
બધા જ સભ્યો પ્લાસ્ટિક વગરના કેળના પાનવાળા પતરાળાં પર બેસીને હોંશે-હોંશે નાસ્તો કરવા લાગ્યા.
જાગૃતિ પટેલે સવારના શ્રમદાન અને રાતના બે-તાળી ગરબાનું એક સુંદર વીડિયો સંકલન બનાવીને સોસાયટીના ગ્રુપમાં મૂક્યું, જેના કેપ્શનમાં લખ્યું હતું: "આનંદનગર: જ્યાં સવારે સ્વચ્છતાનો ગાંધી માર્ગ અને સાંજે ભક્તિનો અંબા માર્ગ સાથે ચાલે છે!"
માણેક લાલે સુખડીનો ટુકડો મોંમાં મૂકતાં સંતોષથી કહ્યું, "આજના દિવસે આપણા આનંદનગરે સાબિત કરી દીધું કે સેવા અને ઉત્સવ જ્યારે સાથે મળે છે, ત્યારે મહોલ્લો સ્વર્ગ બની જાય છે!"
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"જે હાથ સવારે માટી અને કચરો સાફ કરવા માટે ઝાડુ પકડી શકે, એ જ હાથ સાંજે માતાજીના ગરબામાં સાચી ભક્તિની તાળી પાડી શકે છે! ગાંધી જયંતીના પાવન અવસરે નસરીન અને દીપા નાયરે જે શ્રમદાનનો રાહ ચીંધ્યો અને સૌરવ-સંદીપે જે વિચારો વાવ્યા, એણે આપણા બાળકોને અસલી રાષ્ટ્રપ્રેમ શીખવ્યો છે. અને રાત્રે મા બ્રહ્મચારિણીના સાનિધ્યમાં બે-તાળી અને ત્રણ-તાળીના જે પ્રાચીન ગરબા ઘૂમ્યા, એણે આપણા મૂળિયાંને ફરી લીલાછમ કરી દીધા. કોઈ પ્લાસ્ટિક નહીં, કોઈ ઘોંઘાટ નહીં—માત્ર સ્વચ્છતા, સાત્વિકતા અને સ્નેહ! આનંદનગરનું આ બીજું નોરતું અંતર અને આંગણું બંને નિર્મળ કરી ગયું.
જય અંબે!"
