ક્રમશઃ — ભાગ ૨ માં... ✍🏻
સિવિલ હોસ્પિટલનો ચોથો માળ, પથારીવશ ઠક્કરનો ઓરડો, અને દિનેશને ખબર પડે છે કે લકવાગ્રસ્ત માણસની આંખોમાં પણ ભય કેટલો ભયંકર હોઈ શકે... ✍🏻
પ્રકરણ ૫ — ચોથા માળનો ચોવીસ નંબર
ભીખાને દિનેશે ઉધના સ્ટેશનની બહારની ધર્મશાળામાં રાખ્યો, પોતાના ખિસ્સાના છેલ્લા સો રૂપિયા આપીને. ભીખો નિરાંતે બેઠો, જાણે વર્ષો પછી પહેલી વાર કોઈએ તેને નામથી બોલાવ્યો હોય. તેણે પોતાના હાથ પાણીમાં બોળ્યા અને પહેલી વાર ઘસવાનું બંધ કર્યું. કીટલી તેની બાજુમાં મૂકેલી હતી. હજી ગરમ.
અને દિનેશ, પાંચ વાગ્યે, સિવિલ હોસ્પિટલના ચોથા માળની સીડી ચડવા લાગ્યો.
હોસ્પિટલની સીડીઓ ઘસાયેલી, દવાની વાસથી ભરેલી, અને દરેક વળાંકે કોઈકની રડતી માતા બેઠેલી. દિનેશને એક વિચિત્ર લાગણી થઈ: જાણે આખી ઇમારત, આખું શહેર, એક જ મોટું, ધીમું, શ્વાસ લેતું શરીર હતું, અને તે તેના પેટમાં ઉતરી રહ્યો હતો.
ચોથા માળના જનરલ વોર્ડના ખૂણે, બારી પાસે, ખાટલો બાવીસ.
કિંજલ જાગતી હતી. ઓશીકા ઉપર ટેકવાયેલી, નાકમાં પાતળી નળી, હાથ પર ટેપથી ચોંટાડેલી સોય. તેને જોતાં જ દિનેશના ગળામાં કંઈક ઓગળ્યું.
“પપ્પા!”
તે ખાટલા પાસે બેસી પડ્યો અને દીકરીનો માથે હાથ ફેરવ્યો. તેના વાળ ઠંડા હતા, પણ ભીના નહોતા. ગંધ સામાન્ય હતી. સાબુ અને દવાની.
“પપ્પા, તમે રાતે કેમ ન આવ્યા? મને એકલું લાગતું હતું.”
“હું… કામ પર હતો, બેટા.”
“ખોટું,” કિંજલ હસી. “એ ભાઈ આવ્યા હતા ને?”
દિનેશનું હૃદય એક ધબકારો ચૂકી ગયું. “કયા ભાઈ?”
“પેલા ભીના ભાઈ.” કિંજલે આંખો ઝીણી કરી, જાણે ખૂબ મજાની વાત કહેતી હોય. “તેમની પાસે ચાની નાની ટીપોટ હતી. મેં કહ્યું, ‘ભાઈ, તમે કેમ ભીના છો?’ તો તેમણે બોલ્યા વિના જ જવાબ આપ્યો. હાથ હલાવ્યા, આમ.” તેણે આંગળીઓથી હવામાં કંઈક કર્યું, જાણે ઉપરથી કશુંક ઢોળાતું હોય. “મને સમજાઈ ગયું. તેમને કોઈ ખરાબ માણસે ઉપરથી પાણીમાં ડુબાડી દીધા હતા.”
“કિંજલ…”
“પપ્પા, એ ખૂબ ઉદાસ હતા. મેં તેમને મારો ટેડી આપ્યો.” કિંજલે પોતાના ઓશીકા નીચેથી હાથ કાઢ્યો, ખાલી. “ટેડી નથી મળતો હવે. પણ કંઈ વાંધો નહીં. એ ભાઈને એકલું લાગતું હતું.”
દિનેશે દીકરીને છાતીએ ચાંપી લીધી. તેના શબ્દો અંદર ફરતા રહ્યા. એકલું લાગતું હતું. અને એ જ ક્ષણે દિનેશને સમજાયું કે સાત રાતની શરત ફક્ત સજા નહોતી. એ એક ભયાનક, ધીરજવાળી પ્રતીક્ષા હતી, અને કાનો પોતે, પોતાની રીતે, એક બાળકની જેમ જ, કોઈ પોતાના જેવાને શોધતો હતો.
“પપ્પા,” કિંજલ ગણગણી, “બાજુના ખાટલાવાળા દાદા બહુ ખરાબ છે.”
દિનેશે માથું ઊંચું કર્યું.
“ક્યા દાદા?”
“ચોવીસ નંબરવાળા. રાતે એમના ખાટલા પાસે પાણી પડે છે. ટપ, ટપ. પણ સવારે સૂકું હોય છે.” તેણે કાન પાસે આંગળી મૂકી. “અને રાતે એ રડતા નથી, પણ એમની આંખોમાંથી… જો પપ્પા, જો.”
દિનેશે ધીમે ધીમે બાજુના ખાટલા તરફ જોયું.
ખાટલા ચોવીસની ચારે બાજુ સફેદ પડદો ખેંચેલો હતો. નર્સે કહ્યું, “એ ઠક્કર સાહેબ છે. બહુ મોટા માણસ હતા, કહે છે. બે વર્ષથી અહીં છે. ઘરવાળાં કોઈ આવતું નથી. ફીસ પણ ક્યારનીય બંધ છે, પણ ટ્રસ્ટીઓ કાઢતા નથી. કોઈ કહે છે કે પોતે જ કંઈક શ્રાપિત છે.”
દિનેશે પડદો ખસેડ્યો.
જે ત્યાં સૂતો હતો તે માણસ જેવો ભાગ્યે જ દેખાતો હતો. હાડકાં ઉપર લટકતી ચામડી. એક બાજુ ખેંચાઈ ગયેલું મોં. એક હાથ છાતી પર વાંકો વળેલો, જાણે કોઈ તેને તોડીને ગોઠવી ગયું હોય. આંખો ખુલ્લી, સીધી, છત તરફ તાકતી. એક પણ વાર પાંપણ ઝબક્યા વિના.
દિનેશના પગ લથડ્યા. આ એ જ માણસ હતો જેણે, એક ઠંડા હિસાબથી, સાત જીવો અને એક બાળકને પાયામાં દાટી દેવાનો આદેશ આપ્યો હતો. અને હવે, આ પથારીમાં, તેના જેવો જ ફિક્કો, નાનો લાગતો હતો.
“જગદીશ ઠક્કર,” દિનેશે ધીમેથી કહ્યું.
મોં હલ્યું નહીં. પણ આંખો ફરી, ધીમે ધીમે, અને દિનેશ પર ઠરી.
ત્યાં કશું માનવ નહોતું. ત્યાં માત્ર ભય હતો. એટલો શુદ્ધ, એટલો વિશાળ ભય કે દિનેશને પોતાના હાડકાં ઠરી ગયાં. એ આંખો જાણે બે વર્ષથી એક જ દૃશ્ય જોતી હતી, અને એ દૃશ્ય બંધ કરી શકતી નહોતી.
“તમે મને સાંભળી શકો છો?”
થોડી ક્ષણ પછી ઠક્કરની જમણી પાંપણ એકવાર ઝબકી.
“હું ‘સ્કાયલાઇન હાઇટ્સ’નો ચોકીદાર છું.”
આ વખતે ઝબકારા ઝડપથી થયા. એક, બે, ત્રણ, ચાર. તેના ગળામાંથી ઘરઘરાટ જેવો અવાજ નીકળ્યો, અને ખેંચાયેલા મોંનો ખૂણો ધ્રૂજ્યો. તેના ચહેરા પર અપાર ગભરાટ છવાઈ ગયો.
દિનેશે નજીક ઝૂકીને, લગભગ કાનમાં, કહ્યું: “એ લોકો તમને બોલાવે છે. સાત રાત પછી. તેરમા માળે.”
ઠક્કરનું આખું શરીર એક ક્ષણ માટે ખેંચાઈને કડક થઈ ગયું. પછી, અકલ્પ્ય રીતે, તેના ગાલ પર એક આંસુ સરક્યું. ભૂખરું, રાખોડી, જાડું, કાદવ જેવું આંસુ.
સિમેન્ટનું આંસુ.
દિનેશ અનાયાસ પાછળ ખસ્યો. “તમે… તમે પણ રોજ…”
ઠક્કરની આંખો ફરી ઝબકી, ધીમે ધીમે. એક, બે, ત્રણ. દિનેશ સમજી ગયો કે તે ગણતરી કરતો હતો. સાત.
“સાત રાત?”
એક ઝબકારો. હા.
“તમે જાણો છો, સાતમી રાતે શું થશે?”
બે ઝબકારા. ના.
“તમે જવા માગો છો?”
આંખો બંધ થઈ ગઈ. લાંબો સમય. પછી ધીમે ધીમે ખૂલી, અને એમાં જે હતું તે દિનેશ કદી ભૂલવાનો નહોતો: માણસના હૃદયમાંથી ઊઠતી, ગંદી, નગ્ન, અક્ષમ ઈચ્છા: હવે બસ. મને ખતમ કરી નાખો.
દિનેશના મનમાં ત્રણ વિચારો અથડાયા. એક: આ માણસને બચાવવાનો તેને કોઈ હક નહોતો. બે: આ માણસને મોતના હાથમાં સોંપવાનો તેને કોઈ હક નહોતો. ત્રણ: કિંજલ, ખાટલા બાવીસ પર, કાનોને ટેડી આપતી.
“મને એક વાત કહો,” દિનેશે અવાજ નીચો કરીને કહ્યું. “તે રાતે, જ્યારે તમે ખાડો ભરાવ્યો… કેમ? શું લાભ હતો?”
ઠક્કરની આંખો ધ્રૂજી. તેના હાથની આંગળીઓ, જે બે વર્ષથી ખસી નહોતી, ચાદર ઉપર ધ્રૂજવા લાગી. તે કંઈક કહેવા મથતો હતો. તેના હોઠ હલ્યા, ફાટ્યા, અને ફરી બંધ થયા. અને પછી, ઘણી મહેનતે, પાંપણોથી, અક્ષરો ઝબકાવવા લાગ્યો.
દિનેશે ઊંધો મરોડ આપ્યો, ગણતરી માંડી. તે શરૂઆતમાં સમજી શક્યો નહીં, પણ ઠક્કર એક જ સંદેશ વારંવાર ઝબકાવતો રહ્યો, અને ધીરે ધીરે આંકડા આકાર લેવા લાગ્યા.
સાત નહીં.
નવ.
“નવ?” દિનેશે ફફડીને પૂછ્યું. “પણ સાત મજૂરો, અને એક છોકરો… એ આઠ થયા.”
ઠક્કરની આંખો તેની સામે તગતગતી રહી. અને પછી, ફરી, એક નવો શબ્દ આકારાવા લાગ્યો, જે ઝબકારાઓમાં બંધાતો ગયો.
પ…
ત્ની.
દિનેશના હાથમાં ઝણઝણાટી દોડી ગઈ. “તમારી પત્ની?”
બે ઝબકારા. ના. પછી ફરી. પ… હેલી.
પહેલી પત્ની. ઠક્કરની પહેલી પત્ની, જે વર્ષો પહેલાં, ઇમારતનો પાયો ખોદાયો તે જ અઠવાડિયે અચાનક ગુમ થઈ ગઈ હતી. અખબારોમાં છપાયેલું: “બિલ્ડરની પત્ની પિયર ગઈ, પછી લાપતા.”
દિનેશના મગજમાં બધું ગોઠવાવા લાગ્યું. સાત મજૂરો અકસ્માતે દટાયા, એ ઠક્કરનો પહેલો ગુનો નહોતો. એ તો ફક્ત એ ગુનો હતો જે ઢાંકવો અશક્ય બન્યો હતો.
સાતમી રાત. સાત ચહેરા. અને આ વખતે, અજાણ્યા થાંભલાની પાછળ, પાયાના કોઈ અંધારા ખૂણામાં, આઠમી અને નવમી જગ્યાઓ…
રાતે, નર્સે લાઇટ બંધ કરતાં પહેલાં પડદા ખેંચ્યા ત્યારે ખાટલા ચોવીસ પાસેથી એક અવાજ આવ્યો. ખૂબ મંદ. ટપ. ટપ. ટપ.
પણ આ વખતે તે પાણીના ટીપાંનો અવાજ નહોતો. એ કોઈ સ્ત્રીના ચપળ, તીણા, ધીમા પગલાંનો અવાજ હતો, જે ચોવીસ નંબરની આસપાસ ગોળ ફરતી હતી, અને દરેક ચક્કરે થોડી નજીક આવતી હતી.
ઠક્કર પથારીમાં, બંધ આંખો ઉઘાડીને, ચીસ પાડવા મથતો હતો. અવાજ નીકળતો નહોતો, ફક્ત રાખોડી ધૂળ તેના મોંમાંથી ફેલાતી હતી.
અને દિનેશ, ખાટલા બાવીસ પાસે, પોતાની દીકરીનો હાથ પકડીને, પહેલી વાર સમજ્યો કે તેરમા માળે જે ઊભું છે તે સાત માણસોના બદલાથી ઘણું વધારે મોટું છે.
પ્રકરણ ૬ — લાલ ચૂંદડીવાળી
બીજી રાત દિનેશે ઇમારતની બહાર, કેબિનના દરવાજા પાસે, ખુલ્લામાં કાઢી. અંદર જવાની હિંમત નહોતી, અને બહાર રહેવાની છૂટ પણ નહોતી. ત્રણ વાગ્યા સુધી કશું થયું નહીં. પછી, ઘડિયાળના કાંટા ઉપર ત્રણ ને તેર મિનિટ થતાં, ઇમારતની અંદરથી લિફ્ટનો ખડખડાટ સંભળાયો, પણ તેનો દરવાજો ખૂલ્યો નહીં. ફક્ત, ઉપરથી નીચે, એક લાંબી, ઘસાતી, સ્ત્રીની ચીસ ઊતરી આવી, અને ખાડામાં ગુમ થઈ ગઈ.
તે રાતે છોકરો ન દેખાયો. સવારે કેબિનની દીવાલ ઉપર ભીનો, નવમો લીટો પડેલો હતો.
તેની ઉપરના આઠમા લીટાની બાજુમાં, એક નાની, ગોળ, છોકરાના અંગૂઠાની છાપ.
ત્રીજી રાતે, દિનેશ નક્કી કરીને ગયો. તે અંદર ગયો. સીડી ચડીને, એક એક માળ, એક એક ટપકતો અવાજ ગણતો, સીધો તેરમા માળે.
આ વખતે તેરમા માળ પર સાત થાંભલાઓ વચ્ચે એક આઠમી વસ્તુ ઊભી હતી: એક દરવાજો.
જૂનો, લાકડાનો, કોતરણીવાળો, કોઈ મંદિરનો હોય તેવો. તેના ઉપર ચૂનાથી કંકુ-સ્વસ્તિક દોરેલું, ઘસાયેલું, અડધું ભૂંસાયેલું. બાકીની ઇમારત ઠંડા સિમેન્ટની હતી, પણ આ દરવાજો ગરમ હતો, જાણે કોઈ જીવતા માણસની ત્વચા.
“ત્યાં ન જા,” રમેશનો અવાજ આવ્યો, પહેલી વાર ડરેલો. “એ અમારું નથી, દિનેશ. એ તેનું છે.”
“કોનું?”
બધા થાંભલા એક સાથે ચૂપ થઈ ગયા. કાનો, માળના એક ખૂણે ઊભેલો, પોતાના બંને હાથ કાન ઉપર દબાવીને પાછળ ખસી ગયો.
દરવાજો એની મેળે, ધીમે ધીમે, ખૂલ્યો.
અંદર ઓરડો નહોતો. અંદર એક નાનકડી, ચોરસ ઊંડી જગ્યા હતી, જાણે મંદિરનો ગર્ભગૃહ. દીવા બળતા હતા. સાચા દીવા, ઘીના, સ્થિર જ્યોત. અને વચ્ચે, સિમેન્ટના એક નાના ઓટલા પર, પલાંઠી વાળીને, લાલ ચૂંદડી ઓઢેલી એક સ્ત્રી બેઠી હતી.
લગ્નની ચૂંદડી. સોનેરી કાંઠવાળી, સેંથામાં સિંદૂર, હાથમાં ચૂડા, પગમાં ઝાંઝર.
અને તેનું મોં સીવેલું હતું.
જાડા, કાળા, સૂતરના દોરાથી, હોઠથી હોઠ સુધી, આડા ટાંકા. દરેક ટાંકા પાસે રુઝાયેલા નહીં, તાજા, ચમકતા લોહીના બિંદુ. એ સ્ત્રી સૂતી હોય તેમ બેઠી હતી, પણ તેની આંખો, લાંબી, કાજળથી આંજેલી, દિનેશ તરફ ખૂલી હતી.
દિનેશના ગળામાંથી ઊબકો અને પ્રાર્થના એક સાથે ભળી.
સ્ત્રીએ હાથ ઊંચો કર્યો, ધીમે, ખૂબ ધીમે, અને આંગળીથી પોતાના ઓટલાની બાજુની દીવાલ પર કંઈક લખવા લાગી. તેની આંગળી સિમેન્ટ ઉપર ઊંડી લીટીઓ કોતરતી ગઈ, નખમાંથી ટપકતા લાલ ટીપાં સાથે:
મી… ના… ક્ષી.
“મીનાક્ષી,” દિનેશ ગણગણ્યો. “ઠક્કરની પહેલી પત્ની.”
સ્ત્રીએ ધીમેથી માથું હલાવ્યું.
પછી તે દીવાલ પર લખતી રહી, લાંબા સમય સુધી, અને દિનેશ વાંચતો રહ્યો, અને દરેક શબ્દ સાથે તેને લાગતું ગયું કે તે કોઈ જીવતા માણસના દુઃખમાં ઊંડે ઊતરી રહ્યો છે.
વીસ વર્ષ પહેલાં. પાયો ખોદાતો હતો. તેણે એક તાંત્રિકને બોલાવ્યો હતો. તાંત્રિકે કહ્યું, ઊંચી ઇમારત ત્યારે જ ટકે જો પાયામાં પરણેલી સ્ત્રીનો ભોગ મળે. ઠક્કરે મને ચૂંદડી પહેરાવી, કહ્યું કે પૂજા છે. મંદિરના બહાને ખાડામાં લઈ ગયો. મેં જોયું, ખાડામાં ગારો તૈયાર હતો.
દિનેશના હાથ ઠંડા થઈ ગયા.
તેણે જાતે મારું મોં સીવ્યું. કહ્યું કે અવાજ નીકળશે તો મુહૂર્ત બગડશે. પછી મને જીવતી ઊતારી, બેસાડી. ઉપરથી પહેલો ગારો પોતે નાખ્યો. પહેલી પત્ની. પાયાનો પહેલો પથ્થર.
“અને પછી?” દિનેશ માંડ બોલ્યો. “સાત મજૂરો…”
તે મારા ઉપર ઊભા થયા, મીનાક્ષીએ લખ્યું. હું તેમને સંભાળતી રહી. મારા ઉપર જ આખી ઇમારત ઊભી છે. હું જાણતી હતી, જ્યારે બીજા જીવો ખાડામાં આવશે, તેમને એકલા નહીં રહેવા દઉં. એટલે મેં તેમને પકડી રાખ્યા. મારા ગર્ભગૃહમાં. અંધારામાં. સાત દિવસ.
“તમે… તમે તેમને સાચવ્યા?”
મીનાક્ષીએ ફરી માથું હલાવ્યું, અને તેની સીવેલા હોઠ પાછળથી એક ગૂંગળાતો, ચીંથરાતો અવાજ નીકળ્યો, જે અસહ્ય દુઃખ જેવો હતો.
પછી તેણે દીવાલ પર નવું વાક્ય કોતર્યું:
તેઓ બદલો નથી માગતા. તેઓ ન્યાય નથી માગતા. તેઓ ફક્ત ઘરે જવા માગે છે.
“તો પછી…” દિનેશના મનમાં સમજ ઊગી રહી હતી. “તો પછી સાત રાતની શરત? ઠક્કર અને ભીખાને અહીં બોલાવવાની?”
મીનાક્ષીની આંખો ઝીણી થઈ. તે ઊંડે, લાંબું શ્વાસ લઈને, દિનેશની પાછળ જોઈ રહી. દિનેશે ફરીને જોયું.
ગર્ભગૃહના દરવાજામાં, સાતેય થાંભલાઓમાંથી ઊપસેલા સાતેય ચહેરા, ભેગા થઈ ગયા હતા, અને તેમના મોં સિમેન્ટથી ભરેલા હોવા છતાં, તેમની આંખોમાંથી હવે લીલાશ નહીં, કાળો, જાડો, ઝેરી ધુમાડો નીકળતો હતો.
“એ જૂઠું લખે છે,” રમેશનો અવાજ બદલાઈ ગયો હતો. હવે તેમાં ગરમી નહોતી, ફક્ત બરફ હતો. “એ બધાને એમ જ કહે છે. એ કહે છે કે અમે ન્યાય નથી ઇચ્છતા.”
“અમે ન્યાય ઇચ્છીએ છીએ,” કાળુએ કહ્યું, અને તેનું મોં વધુ પહોળું ખૂલ્યું, સિમેન્ટ ઢોળાયું. “અમારા દીકરાઓએ બાપ ગુમાવ્યા. અમારી પત્નીઓ ભીખ માગે છે. અને એ… એ ચૂપ સ્ત્રી, જેણે અમને સાચવ્યા નહીં, જેણે સાત દિવસ સુધી ફક્ત ચૂપ રહી, તે અમારા હક્કના બદલામાં અડચણ બને છે.”
“તે રોકે છે,” ગફૂરે ઉમેર્યું. “આ ઇમારત તેના ઉપર ઊભી છે, એટલે તે અમને બાંધી રાખે છે. અમે ઠક્કર સુધી પહોંચી શકતા નથી. કોઈ જીવતા માણસને ઇમારતમાં લાવીને, જ્યારે તે ઇમારતનો ભાગ બની જાય, ત્યારે જ અમે તેને પકડી શકીએ.”
દિનેશના ગળામાં શ્વાસ અટક્યો. “એટલે મારે… મારે ખરેખર ઠક્કરને લાવવાનો છે. અને ભીખાને.”
“હા,” રમેશ બોલ્યો. “અને પછી, સાતમી રાતે…”
તે અટક્યો.
“શું?”
રમેશ ધીમેથી હસ્યો, અને એ હાસ્ય બીજા છ ચહેરાઓએ ઝીલ્યું, ઠંડા, સમૂહમાં, વાંસળીની જેમ.
“સાતમી રાતે, ગણતરી પૂરી થાય છે, દિનેશ. સાત માણસો, નવ દેહ. અને ઇમારતમાં જે લોકો પાછા ફરવા માગે છે, તેમને દેહ જોઈએ. જીવતો, ગરમ, ધબકતો.”
દિનેશનું આખું શરીર થીજી ગયું. “તમે… તમે કહ્યું હતું કે મારી દીકરીને કંઈ થશે નહીં.”
“અમે કહ્યું,” કનુ બોલ્યો, “કે તારી દીકરીને અમે નહીં અડીએ. તને નહીં અડીએ એવું ક્યારેય કહ્યું નથી.”
ગર્ભગૃહમાં મીનાક્ષી ઊભી થઈ ગઈ. તેની ચૂંદડી ઊડી, દીવા બધા એકસાથે ફડફડ્યા, અને તેણે પોતાના સીવેલા હોઠ પાછળથી એવી ચીસ પાડી, જે ઇમારતની દીવાલોમાંથી પસાર થઈને નીચે સુધી ઊતરી ગઈ. દિનેશે પહેલી વાર જોયું કે તેની સામે ઊભેલી સ્ત્રી ભૂત નથી, પણ કોઈ સાચી, વીસ વર્ષ જૂની, હજી ન થંભેલી માતાનો સંકલ્પ છે.
તેણે હાથ ઊંચા કર્યા. દીવાલો હચમચી. સાતેય થાંભલા ખેંચાયા, જાણે કોઈ અદૃશ્ય હાથ તેમને પાછળ ધકેલતો હોય.
અને તે જ ક્ષણે, છોકરો કાનો, જે અત્યાર સુધી ખૂણામાં ઊભો હતો, દોડીને દિનેશના પગ સાથે ચોંટી ગયો, અને તેને ખેંચવા લાગ્યો, ગર્ભગૃહની બહાર, સીડી તરફ, નીચે, જલદી, જલદી.
દિનેશ ખેંચાતો, ઠોકર ખાતો, પગથિયાં ઊતર્યો. નીચેથી પાછળ, તેરમા માળથી, એક ભીષણ, દટાયેલી, હજારો ચીસોનો અવાજ આવતો રહ્યો. છેલ્લા વળાંકે, કાનાએ તેનો હાથ છોડ્યો અને પોતાની ચાની કીટલી તેના ખોળામાં મૂકી.
કીટલી ગરમ હતી.
ઢાંકણું ખોલતાં, અંદરથી, ચાની નહીં, કાગળની ચિઠ્ઠી નીકળી. ભીની, સિમેન્ટથી ચોંટેલી, મજૂરના કાચા અક્ષરોમાં:
“કાકા, સાતમી રાતે આવશો તો ખોટું થશે. ભીખા બાપુને ન લાવજો. અને ઠક્કરને પણ નહીં. બાકી હું…”
ચિઠ્ઠી આગળ ફાટેલી હતી.
દિનેશ બહાર દોડ્યો. સવારના પહેલા કિરણ પડતાં, ઇમારતના દરવાજે, તે થાકેલો, હાંફતો ઊભો રહ્યો. તેણે ઉધના સ્ટેશન તરફ ફોન કર્યો, ધર્મશાળાનો નંબર લગાવ્યો.
“ભીખો? ના સાહેબ, એ તો રાતે નીકળી ગયો,” મેનેજરે કહ્યું. “કીટલી ઉપાડી, કહ્યું કે દીકરો બોલાવે છે. ઉતાવળમાં હતો. કહેતો હતો કે આજે જ સાતમી રાત છે.”
“સાતમી રાત? આજે તો ત્રીજી છે!”
“એ તો હું નથી જાણતો, સાહેબ. પણ તેના પગલાં, કાદવ જેવાં, સીધા તમારી ઇમારત તરફ ગયાં છે. હું જોઈ આવું?”
દિનેશ ફોન કાપી નાખ્યો. તેના હાથમાંથી ચિઠ્ઠી સરકી ગઈ. અને હવામાં ફરતી ફરતી જમીન ઉપર પડી ત્યારે તેની ઊંધી બાજુ, જે અત્યાર સુધી દેખાઈ નહોતી, ઉપર આવી ગઈ.
ત્યાં એક જ વાક્ય હતું, લાલ કંકુથી, સ્ત્રીના હાથે:
“ઘડિયાળ ખોટી છે. સમય આ ઇમારતમાં આગળ દોડે છે.”
પ્રકરણ ૭ — આગળ દોડતો સમય
દિનેશે ફોનની સ્ક્રીન જોઈ, અને પોતાની આંખો પર ભરોસો ન થયો. તારીખ ત્રીજા દિવસની હતી. પણ ઇમારતની અંદરના ત્રણ વાગ્યા, તેરમા માળની સીડી, ગર્ભગૃહના ઊંડા કલાકો, એ બધું મળીને રાત એકેય નહીં, કદાચ બે-ત્રણ રાતો જેટલું લાગ્યું હતું.
મીનાક્ષીની ચેતવણી સાચી હતી. ઇમારતની અંદર સમય આગળ દોડતો હતો. અને બહારની દુનિયા પાછળ રહી જતી હતી.
સાત રાત, તેણે ગણતરી કરી, પરસેવાથી ભીના કપાળે. છ નહીં, પાંચ નહીં. આજે સાંજે. આજે જ સાતમી રાત.
તેની પાસે માંડ દસ-બાર કલાક હતા.
સિવિલ હોસ્પિટલના ચોથા માળે ભાગદોડ મચેલી હતી. ખાટલા ચોવીસ ફરતે પડદો ફાડીને ફેંકાયેલો, અને ત્રણ નર્સો, એક વોર્ડબૉય, બે ડૉક્ટરો, બધા દિવાલ તરફ ઊભા, જાણે કોઈ શબ સામે.
ખાટલો ખાલી હતો.
ચાદર ભીની, રાખોડી, ખાટલાની બાજુએ લથડતી. પલંગની નીચે ફરસ ઉપર, નાનાં, સ્ત્રીના પગલાં, લાલ કંકુના ટપકાં સાથે, પલંગથી શરૂ થઈને સીધાં સીડી તરફ જતાં. સાથે સાથે, જમીન ઉપર ઘસડાયેલા કોઈ શરીરના બે ઊંડા લીટા.
“રાતે ત્રણ વાગ્યે,” નર્સે ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું. “બધી લાઈટ ગઈ. હું ટૉર્ચ લેવા ગઈ. પાછી આવી ત્યારે… ત્યારે ઠક્કર સાહેબ ગાયબ. સાહેબ તો ખસી પણ શકતા નહોતા! પલંગ ઉપર ફક્ત આ…”
તેણે ચાદર ઊંચી કરી. ત્યાં, ઓશીકા ઉપર, સિમેન્ટની બનેલી એક નાની, પાતળી, ઘસાયેલી ચૂંદડીની કિનારી પડી હતી.
દિનેશ કિંજલ પાસે દોડ્યો. ખાટલા બાવીસ ઉપર તે શાંતિથી સૂતી હતી. શ્વાસ સ્થિર. ચહેરો સ્વસ્થ. અને તેની છાતી ઉપર, બંને નાના હાથોથી પકડેલું, એક જાણીતું રમકડું પડ્યું હતું: તેનો ટેડી.
પણ ટેડીનો રંગ બદલાઈ ગયો હતો. ભૂરી રૂ-ચામડી ઉપર રાખોડી ધૂળ ચોંટી ગઈ હતી, ખાસ કરીને પેટ ઉપર, જ્યાં કોઈએ ચોક્કસ, નાની, સિમેન્ટ-ખરડાયેલી આંગળીઓથી, એક નાનો, ચોકઠાવાળો અક્ષર કોતર્યો હતો: ક.
દિનેશે ટેડીને હળવેથી ઊંચક્યો. તેના પગ પર, ટૅગ બાંધ્યા જેવી, એક ચીંથરાની દોરી લટકતી હતી, અને દોરીમાં એક નાનકડો, સુકાયેલો, સિમેન્ટનો ગોળો પરોવેલો હતો. દિનેશે તેને ખોલ્યો. અંદર, પાતળા અક્ષરોમાં, છોકરાએ જાતે લખેલી, પેન્સિલથી, એક ચબરખી હતી.
“કાકા, ઠક્કર અંકલ મને ગમતા નથી. મને તમારી બેબી ગમે છે. તમે મને બોલાવશો તો હું તેને ઈજા નહીં કરું. પણ સાતમી રાતે ના આવતા.”
દિનેશની આંખમાંથી ગરમ આંસુ સરકી ગયું. તે ઘૂંટણિયે થઈ ગયો, ખાટલાની બાજુમાં, અને ટેડી છાતીએ દબાવી દીધો.
કાનો, તેણે મનમાં કહ્યું, કાનો, તું તો ફક્ત બાળક છે. તારું શું થશે?
સરિતાએ પહેલા ભયથી, પછી ગુસ્સાથી, પછી લાચારીથી, બધું સાંભળ્યું. દિનેશે તેને દરેક વાત ન કહી, પણ એટલું કહ્યું કે આજે સાંજે સૂરજ ડૂબતા પહેલાં, કિંજલને ડૉક્ટરની છુટ્ટી લઈને, ગામ લઈ જવાની છે.
“પણ ગામમાં સારવાર…”
“સરિતા,” દિનેશે પહેલી વાર એટલા શાંત, એટલા થાકેલા, એટલા દૃઢ અવાજે કહ્યું કે તે ચૂપ થઈ ગઈ. “મને એક વચન આપ. આજે રાતે, ગમે તે થાય, ગમે તે સાંભળે, ગમે તે નામ બોલાવે, તું જવાબ નહીં આપે.”
સરિતાની આંખોમાં કશુંક સળવળ્યું, જાણે તે ઘણું સમજી ગઈ હોય.
“તમે પાછા આવશો ને?”
દિનેશ જવાબ ન આપી શક્યો. તેણે ફક્ત તેના કપાળને ચૂમ્યું.
હોસ્પિટલથી બહાર નીકળતાં જ દિનેશે મોહનનું સરનામું શોધ્યું. એક જૂના પગાર-ચોપડામાંથી, ઇમારતની કેબિનમાં. ભેસ્તાન, સાંકડી ગલીમાં, ઓરડી નંબર ચૌદ.
અંદર એક સ્ત્રી, ઢીલાં લૂગડાંમાં, મોટી આંખો, બેસી હતી. તે દિનેશ તરફ જોતાંની સાથે ચૂપ થઈ ગઈ.
“તમે મોહનભાઈના…”
“પત્ની. કમળા.” તેણે ખૂબ ધીમેથી, જાણે કોઈ ભૂલથી જાગી ન જાય, કહ્યું. “તમે ઇમારતવાળા છો?”
દિનેશે માથું હલાવ્યું.
કમળાએ ઓરડીના ખૂણે પડેલી એક જૂની પથારી તરફ ઇશારો કર્યો. પથારી ભીની હતી, રાખોડી ડાઘાથી ભરેલી, અને ઉપર ખાલી કપડાંનું થાપણ, કોઈના બેસવાથી પડેલી ખાડો.
“એ રોજ સવારે છ વાગ્યે આવે છે,” તેણે કહ્યું. “બારણું ખખડાવ્યા વિના. અંદર આવીને બેસે. હું ચા આપું, તે પીએ નહીં, ફક્ત ગરમ કપ હાથમાં રાખે. કશું બોલે નહીં. સાત વાગ્યે ઊભો થઈને ચાલ્યો જાય.”
“કેટલા સમયથી?”
“બે વર્ષ.”
દિનેશને ધ્રુજારી થઈ. “પણ… મોહન… મને મળ્યો હતો. ત્રણ-ચાર દિવસ પહેલાં. તેણે મને ચાવીઓ આપી, નિયમો કહ્યા…”
કમળા ધીમે ધીમે હસી, અને એ હાસ્યમાં માત્ર થાક હતો. “એ તો મરી ગયો છે, ભાઈ. બે વર્ષ પહેલાં, ઇમારતની સાતમી રાતે. લાશ ક્યારેય મળી નહીં. પણ તે દરેક નવા ચોકીદાર સામે, પહેલા દિવસે, આવીને ઊભો રહે છે. ચાવીઓ આપે છે. કહે છે, જે કહેવાનું છે એ કહી દેવું, જેથી પોતાને થોડી શાંતિ મળે.”
“એ… એ ભૂત?”
“ના,” કમળાએ કહ્યું. “તે ગીરવે મુકાયેલો માણસ. તેણે એક સોદો કર્યો હતો, સાતમી રાતે, અને હવે…” તે અટકી. પછી ધીમેથી ઉમેર્યું, “તેણે એક માણસ ત્યાં સુધી પહોંચાડ્યો હતો. પોતાના નાના ભાઈ ભરતને. ભરત ગુમ છે.”
દિનેશનું ગળું સુકાયું. “એટલે જે બીજાને ઇમારતમાં લાવે…”
“…એ છૂટી જાય છે એવું તેને કહેવામાં આવ્યું,” કમળાએ કહ્યું. “પણ છૂટ્યો નથી. કારણ કે જે બીજાને ખેંચી લાવે છે, તેનો પોતાનો બોજ વધે છે. સાતના બદલે આઠ. દરેક નવો ભોગ, જૂના ભોગને ઇમારતની સાથે વધારે જડી દે છે. છેલ્લે ફક્ત એક જ રસ્તો બચે છે…”
“શું?”
કમળાની આંખો ભરાઈ ગઈ. “કોઈ એવો માણસ, જે પોતાની જાતે, સ્વેચ્છાએ, કોઈને ઇમારતમાં લાવ્યા વિના, ઉપર જાય અને કહે કે મારા બદલે કોઈ નહીં. હું જ.”
દિનેશ કશું બોલ્યો નહીં. તે ઊભો થઈ ગયો. બહાર સૂરજ ઢળી રહ્યો હતો, ગલીના છેડે લાલ, ભારે, ધુમાડિયો.
તેના ખિસ્સામાં કાનાની ચબરખી હતી, સિમેન્ટ-જામેલા ગોળામાં.
ઇમારતનો દરવાજો ખુલ્લો હતો.
સૂરજ છેલ્લી વાર આકાશમાં ઢળતો હતો, પણ ઇમારતની આસપાસ કોઈ સૂર્યપ્રકાશ નહોતો. ફક્ત એ જ લીલાશ પડતો, ઝાંખો, ક્યાંયથી ન આવતો ઉજાસ.
દિનેશે કેબિનમાં નજર કરી. દીવાલ ઘડિયાળ ઉપર: ત્રણ ને તેર. અટકેલી. સેકંડ કાંટો ધ્રૂજતો, આગળ વધી શકતો નહોતો.
આંગણામાં, પાયાના ખાડા પાસે, ત્રણ સિમેન્ટ-મિક્સર ગોળ ગોળ ફરતાં હતાં. પોતાની મેળે. ગારો ઢળતો હતો. અને ખાડાના કાંઠે, ઘૂંટણિયે, પીઠ ફેરવીને, એક ફાટેલાં કપડાંવાળો માણસ બેઠો હતો. તેના હાથમાં, એક નાનો, રાખોડી, ઠંડો હાથ.
ભીખો.
તેની સામે, ખાડાની ધાર પર, એક જૂની, લોખંડની વ્હીલચૅર ઊભી હતી. તેમાં, ચામડીથી ખેંચાયેલો, શ્વાસ રૂંધાતો, બે મોટી, આતંકિત આંખોવાળો, જગદીશ ઠક્કર. ગળા ફરતે સિમેન્ટની જાડી ચૂંદડી વીંટળાયેલી.
અને તેની પાછળ, ત્રણ વાગ્યાની જેમ મૃત, રાખોડી, સાતેય ચહેરાઓ આંગણાની ભોંય ઉપર ઊપસી આવ્યા હતા, હસતા.
રમેશે દિનેશ તરફ જોયું, અને ધીમેથી કહ્યું:
“તું મોડો પડ્યો, દિનેશ. અમે ગણતરી શરૂ કરી દીધી છે.”
પ્રકરણ ૮ — સાતમી રાતનો હિસાબ
મિક્સરો ગોળ ગોળ ફરતાં રહ્યાં, અને તેમના ખડખડાટ વચ્ચે આખું આંગણું જાણે ભૂખાળવા જાનવરના પેટની જેમ ગૂંજતું હતું. જમીનમાંથી ઊપસેલા સાતેય ચહેરાઓ, આંગણાની ફરસ ઉપર, ખાડાની ચારેબાજુ, અર્ધવર્તુળમાં ગોઠવાઈ ગયા હતા. તેમની આંખો હવે બંધ નહોતી. તેમાં કોઈ કાળું, ઊંડું, ચમકતું દ્રવ્ય ભરેલું હતું, જે ઢળતા સૂરજને પણ ગળી જતું હતું.
દિનેશ દરવાજે અટકી ગયો.
“આવ,” રમેશે કહ્યું. “તું અમારો મહેમાન છે.”
દિનેશના પગ જમીનમાં જડાઈ ગયા હતા. ખાડાની ધાર પર ભીખો, ઘૂંટણિયે, કાનાનો હાથ પકડીને બેઠો હતો. અને કાનો, દિનેશને જોઈને, ધીમે ધીમે માથું ધુણાવવા લાગ્યો, જાણે કહેતો હોય, નહીં, નહીં, પાછો જા.
“દિનેશ,” ભીખાએ શાંત અવાજે કહ્યું, જરાય ગાંડો નહીં. “તેં વચન પાળ્યું. હું આવી ગયો છું. અને જો…” તેણે ઠક્કર તરફ ઇશારો કર્યો. “…એને પણ આ લોકો લઈ આવ્યા. તારે કશું કરવાનું રહ્યું નથી.”
દિનેશનું ગળું ભરાઈ ગયું. તે ધીમે ધીમે નજીક ગયો. વ્હીલચૅરમાં ઠક્કર, ખેંચાયેલા શ્વાસ સાથે, પોતાના ગળે બંધાયેલી સિમેન્ટની ચૂંદડીને ખસેડવા મથતો હતો. તેની આંખો દિનેશ સાથે મળી, અને તેમાં એક જ વિનંતી હતી, અસહ્ય, નગ્ન: મને બચાવ.
દિનેશે એ નજર ઝીલી નહીં.
“કાકા,” રમેશે કહ્યું, અને હવે તેનો અવાજ ખડખડાટ હસતો હતો, “હિસાબ શરૂ કરીએ?”
મિક્સરોમાંથી એક, બિલકુલ ધીમે, વળ્યું. તેની જાડી, ચીકણી, રાખોડી નળી, જાણે કોઈ સજીવ સાપ હોય તેમ, ઠક્કરની વ્હીલચૅર તરફ ખસવા લાગી. ગારાની ગંધ પવનમાં ફેલાઈ. ઠક્કરની આંખો પહોળી થઈ. તેનો ખેંચાયેલો ગળાનો અવાજ, જે અત્યાર સુધી ઘરઘરાટ હતો, હવે ચીસના આકારમાં ફાટ્યો, પણ કોઈ શબ્દ બન્યો નહીં.
“એને તેં કેવી રીતે ભર્યા હતા?” કનુએ મધુર અવાજે પૂછ્યું. “ધીમે. ટીપે ટીપે. જેથી તેઓ પોતાના મરણની ગણતરી કરી શકે.”
“હા,” ગફૂર બોલ્યો. “બે દિવસ સુધી. હવે તું પણ ગણતરી કર, જગદીશ શેઠ.”
નળીનું મોં ઠક્કરના ચહેરા પાસે આવ્યું. ધીમા ગારાનું પહેલું ટીપું, જાડું, ભૂખરું, તેના હોઠ ઉપર પડ્યું, અને ત્યાં જ ચોંટી ગયું. ઠક્કરે માથું ખસેડવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ તેના ગળાની ચૂંદડી કડક બનીને તેને પકડી રાખતી હતી. બીજું ટીપું. ત્રીજું. એ નાકના ટેરવા ઉપર પડ્યું.
દિનેશે આંખો મીંચી દીધી. પણ સંભળાતું રહ્યું: એક માણસના ઊંડા, ગૂંગળાતા શ્વાસનો અવાજ.
અને પછી, તે મીંચેલી આંખો પાછળ, તેણે મીનાક્ષીનું લખેલું વાક્ય યાદ કર્યું: તેઓ ફક્ત ઘરે જવા માગે છે. અને કમળાનું: કોઈ સ્વેચ્છાએ ઉપર જાય અને કહે, મારા બદલે કોઈ નહીં. હું જ.
તેણે આંખો ખોલી.
“બસ કરો!”
મિક્સર થંભી ગયું. આંગણું ક્ષણવાર માટે એવું સ્થિર થઈ ગયું કે પવનનો અવાજ પણ સંભળાતો બંધ થયો.
દિનેશ ખાડાની ધાર પર, ભીખા અને ઠક્કરની વચ્ચે, ઊભો રહ્યો. તેના હાથ ધ્રૂજતા હતા, પણ તેણે પોતાના બંને કાંડા ખુલ્લા કર્યા, સિમેન્ટની વીંટીઓ બતાવતા.
“તમે મારી પાસે સાત રાતનો સોદો માગ્યો હતો,” તેણે કહ્યું. “મને બે માણસો લાવવા કહ્યું. મેં એક લાવ્યો, એક તમે જાતે લઈ આવ્યા. હવે મને બતાવો, આ પછી તમે શું કરશો? આ ખરેખર ન્યાય છે, કે બીજો ખાડો?”
“ન્યાય,” રમેશે કહ્યું.
“તો પછી મને કહો, કેમ તમારા ચહેરા ઉપર જે ખુશી હોવી જોઈએ તે નથી?”
રમેશ અટકી ગયો. બાકીના છ ચહેરાઓ ધીમે ધીમે તેની તરફ ફર્યા.
“બે વર્ષ સુધી તમે આ ઇમારતમાં રાહ જોઈ,” દિનેશે આગળ કહ્યું, અને હવે તેનો અવાજ સ્થિર થતો જતો હતો, જાણે કોઈ બીજો તેના મોંમાંથી બોલતો હોય. “તમારાં બાળકો ગામમાં બાપ વિના મોટાં થાય છે. તમારી પત્નીઓ ભીખ માગે છે, અને તમે અહીં, સિમેન્ટમાં, ફક્ત બદલો ગણતા બેઠા છો. જો ઠક્કરને મારી નાખ્યો, ભીખાને પણ… તો શું તમારી પત્નીઓને મજૂરી મળી જશે? શું તમારાં બાળકો ભણવા જશે? શું તમે ઘરે જઈ શકશો?”
“અમે…”
“અમને દેહ જોઈએ,” કાળુ બોલ્યો, પણ તેનો અવાજ તૂટતો હતો. “દેહ મળે તો…”
“તો શું?” દિનેશે પૂછ્યું. “તમે જીવતા માણસોના દેહમાં પ્રવેશીને ગામ જશો? પત્નીઓ સામે ઊભા રહી શકશો, રાખોડી ચહેરે, સિમેન્ટ ટપકતા મોંએ? કે પછી ફક્ત બીજા સાત નિર્દોષોને તમારી જેમ દીવાલમાં દાટશો?”
કોઈ કશું બોલ્યું નહીં. આંગણું ફરી એક વાર એટલું શાંત થઈ ગયું કે દૂર, શહેરના કોઈ ખૂણે, ટ્રેનની સીટી સંભળાઈ.
અને ત્યારે, ભીખો ધીમેથી ઊભો થયો.
તેણે પોતાના હાથમાંથી કાનાનો હાથ છોડ્યો. ખાડા તરફ ધીમે ધીમે બે ડગલાં આગળ વધ્યો. કાનો, ગભરાઈને, તેના કપડાં ખેંચવા લાગ્યો, પણ ભીખો હળવેથી, નમ્રતાથી, તેનું માથું સ્પર્શ્યું.
“દીકરા,” તેણે કહ્યું. “મેં તને ઘરે લઈ જવાનું વચન આપ્યું હતું. યાદ છે? મેળામાં. ચકડોળમાં બેસાડવાનું.”
કાનાના ચહેરા પરની તિરાડોમાંથી સિમેન્ટનું ભીનું ટીપું ટપક્યું. તેણે માથું ધુણાવ્યું.
“મેં તને દાટ્યો. એ ભૂલ નહોતી, દીકરા. એ પાપ હતું. અને પાપની સજા પિતાએ ભોગવવી જોઈએ, બાળકે નહીં.” ભીખો દિનેશ તરફ ફર્યો. “તું કહેતો હતો ને, દિનેશ? કોઈ સ્વેચ્છાએ?”
“ભીખા, ના…”
“મારા બદલે,” ભીખાએ ઊંચા, સ્પષ્ટ અવાજે, ઇમારતને સંભળાય તેમ કહ્યું, “મારા દીકરાને છોડી દો. મને લઈ લો. મને પાયામાં, એની જગ્યાએ, જીવતો દાટો. હું રાજીખુશીથી જઈશ.”
સાતેય ચહેરા હચમચી ગયા. એક સાથે, એક જ શ્વાસે, જાણે કોઈએ તેમના ગળે પથ્થર મૂક્યો હોય.
કાનો ચીસ પાડી ઊઠ્યો, અવાજ વિના, હોઠ જ ખૂલ્યા, પણ આખો ખાડો, આખી ઇમારત, એ ચીસથી ધ્રૂજી. તે ભીખા સામે દોડ્યો, તેને બંને હાથે પકડી લીધો, અને તેની કમર ફરતે ચોંટી ગયો, જાણે મૃત્યુ સાથે લડતો હોય.
ત્યારે, એક નવો અવાજ આવ્યો.
ધીમો. સખત. લોહીથી નીતરતો. દોરા ફાટવાનો અવાજ.
ત્ર્રરરરર…
દિનેશે ઉપર જોયું.
ઇમારતના તેરમા માળથી, સ્તંભોની વચ્ચેથી, બારી જેવી પોલાણમાંથી, સીધી, લાલ ચૂંદડી ઓઢેલી એક સ્ત્રી હવામાં ઊતરતી હતી, ધીમે ધીમે, જાણે ગુરુત્વાકર્ષણ તેના માટે અસ્તિત્વમાં જ ન હોય. તેની ચૂંદડી પવન વગર ફડફડતી હતી. અને તેના હોઠ, જે બે દાયકા સુધી સૂતરથી સીવેલા રહ્યા હતા, હવે આડા લોહીના ચીરામાં ખૂલી ગયા હતા, દરેક ટાંકો ફાટીને નીચે ઢળી ગયો હતો.
તે આંગણાની વચ્ચે ઊતરી. ઠક્કરની સામે.
ઠક્કરની આંખોમાં, પહેલી વાર, ફક્ત ભય નહીં, ઓળખાણ ઉમેરાઈ. બે દાયકાના દબાયેલા, કચડાયેલા, કદી ન બોલાયેલા પાપનો આખો ભાર એક જ ક્ષણમાં તેના ચહેરા ઉપર આવી ગયો.
મીનાક્ષીએ પોતાનો લોહિયાળો, ચીરાયેલો, ઊંડો અવાજ ઉઘાડ્યો, અને પહેલી વાર, વીસ વર્ષમાં, ઇમારતે એક સ્ત્રીનો સાદ સાંભળ્યો:
“જગદીશ.”
તે એક શબ્દ આખા આંગણામાંથી પસાર થયો, અને ખાડાની અંદરથી, ઊંડે, કોઈ જૂની, ભૂલાઈ ગયેલી ખોખલી જગ્યાએથી, જમીન ધ્રૂજવા લાગી.
“તેં મારું મોં સીવ્યું હતું,” મીનાક્ષીએ કહ્યું, ખૂબ ધીમેથી, જાણે મંત્ર ભણતી હોય. “કારણ કે તને ખબર હતી, જો હું બોલીશ, તો તારો ખેલ ખતમ. હવે હું બોલું છું. અને સાંભળ, તારું શું થવાનું છે.”
તેણે સાતેય ચહેરાઓ તરફ ફર્યા વિના, પાછળ હાથ ઉઠાવ્યો, અને એક જ અંગુલિનિર્દેશે બધા મિક્સરો બંધ થઈ ગયા.
“આ સાત માણસો મારા બાળકો છે,” તેણે કહ્યું. “હું તેમની માતા છું, કારણ કે મેં તેમને વીસ વર્ષ સુધી મારા ગર્ભમાં, આ ઇમારતના પાયામાં, ઊંચકીને રાખ્યા. અને માતા, ન્યાય નથી માગતી, જગદીશ.”
તે એક ડગલું આગળ વધી.
“માતા ફક્ત પોતાના બાળકોને ઘરે લઈ જવા માગે છે. અને એટલા માટે, આજની રાતે, આ ઇમારત તૂટશે.”
દિનેશના પગ નીચે જમીન સરકી. ઇમારતની ચાલીસ ફૂટ ઊંચી દીવાલોમાંથી, પહેલી મોટી તિરાડ, ગર્જના સાથે, ઉપરથી નીચે ચીરાઈ ગઈ.
પ્રકરણ ૯ — નામ
તિરાડ વીજળીની જેમ ઇમારતના પેટમાં દોડી. ઉપરના માળેથી કાટમાળ ખરવા લાગ્યો, ઈંટો, સિમેન્ટના ચોસલાં, લોખંડની જૂની સળિયાઓ. કાળી ધૂળનું એક વિશાળ વાદળ આંગણાના ખૂણેથી ઊઠ્યું, અને આખી ઇમારત, બાર માળ, કણસતા વૃદ્ધ પ્રાણીની જેમ ધીમે ધીમે ત્રાંસી થવા લાગી.
દિનેશે ઊંચે જોયું. તેરમા માળની એ જગ્યા, જે નકશામાં કદી નહોતી, હવે ધડાકા સાથે નીચે ખસતી હતી. સાત થાંભલા, એક પછી એક, ઉપરથી તૂટીને ધસતા આવતા હતા.
અને ઇમારતની પાછળ, ઊંચી પાળી પેલે પાર, પાંચસો ફૂટ દૂર, મજૂરોની ઝૂંપડપટ્ટીની ઝીણી ટમટમતી બત્તીઓ દેખાતી હતી. સો-બસો ઘર. રાતના આ સમયે સૂતેલાં. બાળકો, ડોસીઓ, કામ પરથી પાછા આવેલા થાકેલા પુરુષો.
“ના!” દિનેશ ચીસ પાડી ઊઠ્યો. “તમે ઝૂંપડા ઉપર ઇમારત પાડશો? એ લોકો પણ તમારા જેવા જ મજૂરો છે! એમના ઘર! એમના બાળકો!”
મીનાક્ષીએ ફરીને તેની સામે જોયું. તેની આંખો, કાજળથી ભરેલી, હવે બે કાળા ખાડા હતા. “મને ફક્ત એટલી ખબર છે, કે આ ઇમારત વીસ વર્ષથી મારા ઉપર ઊભી છે, અને મારે હવે ઊંચકવું નથી.”
“એ તમારો ગુસ્સો છે, મીનાક્ષી! એ ન્યાય નથી! તમે જ કહ્યું હતું, તમારાં આ બાળકો ફક્ત ઘરે જવા માગે છે!”
“અમે ઘરે જ જઈ રહ્યા છીએ,” રમેશે કહ્યું, અને તેના અવાજમાં ક્રૂર, ઠંડો સંતોષ હતો. “આ ઇમારત તૂટશે. સિમેન્ટ ધરતીમાં પાછું ભળી જશે. અને અમે મુક્ત.”
“તમે મુક્ત નહીં થાઓ,” દિનેશે ચીસ પાડી. “તમે બીજા સો-બસો જીવોને સિમેન્ટ નીચે દાટશો, અને તમારાં નામ ક્યારેય કોઈ જાણશે નહીં!”
તે ક્ષણે, કશુંક બદલાયું.
દિનેશને પોતાને પણ સમજાયું નહીં કે તેણે શું કહ્યું. પણ સાતેય ચહેરાઓ, એક સાથે, થંભી ગયા. ઇમારતની ગર્જના ધીમી પડી.
“નામ,” કનુએ ધીમેથી, જાણે સ્વપ્નમાંથી, કહ્યું. “શું કહ્યું તેં?”
દિનેશ ધૂળથી ખરડાયેલા ચહેરે આગળ વધ્યો. તેના હાથ ધ્રૂજતા હતા, પણ તેણે પોતાનો ફોન કાઢ્યો, કેમેરા ચાલુ કર્યો, અને ઊંચે પકડ્યો.
“તમારાં નામ કોઈને ખબર નથી. બે વર્ષથી અખબારોમાં ‘અકસ્માત, કોઈ જાનહાનિ નથી’ છપાયું છે. તમારા ઘરના લોકો હજી માને છે કે તમે કમાવા ગયા હતા અને પાછા નથી આવ્યા. તમારા નામ ક્યાંય નથી. ક્યાંય નહીં.”
તેણે એક ઊંડો શ્વાસ લીધો, અને પહેલા થાંભલા તરફ ફરીને, ખૂબ ધીમેથી, સ્પષ્ટ, માનથી, બોલ્યો:
“રમેશભાઈ. પાટણના. દીકરીના લગ્ન માટે ઘરે જવાના હતા.”
રમેશનો ચહેરો, જે ચીકણા રાખોડી સિમેન્ટથી બનેલો હતો, ધીમેથી તડકાયો. તેના ગાલમાંથી, કિનારીથી શરૂ કરીને, એક ઝીણી તિરાડ પડી, અને તેમાંથી ધૂળ ખરવા લાગી, જાણે સૂકી માટી.
“કનુભાઈ. જેમની પત્ની પેટથી હતી.”
બીજો ચહેરો ધ્રૂજ્યો. તેના મોંમાંથી ભરેલું સિમેન્ટ બહાર ઢળી ગયું, અને ખાલી મોં પહેલી વાર, ધીમે ધીમે, એક માણસના મોં જેવું લાગ્યું.
“ગફૂરભાઈ. લાલજીભાઈ. શંભુભાઈ. કાળુભાઈ.”
દરેક નામ સાથે એક ચહેરો ઢીલો પડતો ગયો. સિમેન્ટની કાળાશ ભૂખરામાં, ભૂખરું ધૂળમાં, ધૂળ હળવી હવામાં ભળવા લાગી. સાતેય ચહેરાઓની આંખોમાંથી, કાળા ધુમાડાને બદલે, હવે ચોખ્ખું, ગરમ, ખારું પાણી વહેતું હતું. આંસુ. માણસના આંસુ.
“હું બધું કહીશ,” દિનેશે ફોન ઉંચો રાખીને કહ્યું, અવાજ ગળગળો. “આ બધાનાં નામ. તમારા ગામ. તમારા પરિવાર. સરકારને, પોલીસને, અખબારને. તમને પાછા સિમેન્ટમાંથી કાઢીશું, ધર્મવિધિ સાથે, અગ્નિસંસ્કાર કરીને, ગંગાજળમાં અસ્થિ પધરાવીને. તમારી પત્નીઓ, તમારાં બાળકો, તમારા નામ સાથે તમને યાદ કરશે.”
કોઈ કંઈ બોલ્યું નહીં. આંગણું ધીમા ડૂસકાંના અવાજથી ભરાઈ ગયું.
અને પછી, ઇમારતની ગર્જના બંધ થઈ ગઈ. તિરાડો ધીમે ધીમે થંભી ગઈ. ત્રાંસી થયેલી ઇમારત, જાણે કોઈએ તેને પાછળથી પકડી લીધી હોય, અધવચ્ચે અટકી ગઈ.
દિનેશે કાનાની તરફ જોયું. છોકરો, ભીખાની કમરે લપેટાયેલો, તેની તરફ ટગર ટગર જોઈ રહ્યો હતો.
“અને તું,” દિનેશે ધીમે કહ્યું. “તારું નામ કાનો છે. કાનજી ભીખાભાઈ. બાર વર્ષનો. ચા પહોંચાડનાર.”
કાનાના ચહેરા પરની સિમેન્ટની તિરાડો પહોળી થઈ. અને પહેલી વાર, ખૂબ ધીમેથી, એક નાનકડો, તૂટેલો, શરમાતો અવાજ બહાર આવ્યો. મૂંગા છોકરાનો પહેલો અવાજ.
“…કા… કા…”
ભીખો ભાંગી પડ્યો. તે ઘૂંટણિયે બેસી પડ્યો, દીકરાને બંને હાથે છાતી સરસો ચાંપી લીધો, અને એવું રડ્યો, જે ઇમારતે બે વર્ષમાં સાંભળ્યું નહોતું.
મીનાક્ષી ધીમેથી ઠક્કર તરફ ફરી.
બધું શાંત હતું. ઠક્કરના ચહેરા ઉપર હજી સિમેન્ટના ટીપાં સૂકાતાં હતાં, અને તે અર્ધ-બેભાન હતો, તેની વ્હીલચૅરમાં ઢળેલો.
મીનાક્ષીએ તેના ગળાની ચૂંદડી ઉપર પોતાનો હાથ મૂક્યો, અને ચૂંદડી ઓગળવા લાગી, સિમેન્ટ ધૂળ બનીને ખરી પડી. તેણે ઠક્કરના હોઠ પાસેથી ગારો લૂછ્યો, ધીમેથી, લગભગ કોમળતાથી, જાણે ફરી ક્યારેક એ જ હાથે સુખ આપ્યું હોય.
“બોલ,” તેણે કહ્યું.
ઠક્કરે આંખો ખોલી. બે વર્ષથી જે માણસ એક પણ શબ્દ બોલ્યો નહોતો, તેના ગળામાંથી એક ઘોઘરો, તૂટેલો, ખરડાયેલો અવાજ નીકળ્યો.
“મી… મીના…”
“બોલ,” તેણે ફરી કહ્યું. “આ ફોન સામે. જે બધું કર્યું છે, જે બધું યાદ છે.”
દિનેશે ફોનનો કેમેરા ઠક્કર તરફ ફેરવ્યો. લાલ બત્તી ઝબકતી રહી.
ઠક્કરના હોઠ ધ્રૂજ્યા. આંખોમાંથી ભૂખરું આંસુ ફરી વહ્યું, અને એ આંસુમાં, ધીમે ધીમે, સિમેન્ટ ઓગળીને ખારું પાણી બનવા લાગ્યું.
“મારું નામ જગદીશ ઠક્કર છે,” તેણે કહ્યું. અવાજ સાવ તૂટેલો, પણ દરેક શબ્દ સ્પષ્ટ. “વીસ વર્ષ પહેલાં… મેં મારી પત્ની મીનાક્ષીને, તાંત્રિકની સલાહથી, ‘સ્કાયલાઇન હાઇટ્સ’ના પાયામાં, જીવતી ચણી દીધી હતી. બે વર્ષ પહેલાં… મેં સાત મજૂરો અને ભીખાના દીકરાને…”
તે અટક્યો. શ્વાસ ખેંચાયો. સાતેય ચહેરાઓ સ્થિર નજરે તેને જોઈ રહ્યા. તેણે આંખો બંધ કરી, અને પછી ખોલી.
“…મેં જીવતા દાટ્યા. ધીમે ધીમે. મેં હુકમ કર્યો હતો. ભીખાનો કોઈ વાંક નહોતો. મને માફ ન કરશો. હું માફીને લાયક નથી.”
ફોનની લાલ બત્તી ઝબકતી રહી. અને પહેલી વાર, ઇમારતના ઉપરના માળેથી, એક અવાજ આવ્યો, જે સિમેન્ટનો નહોતો, કાટમાળનો નહોતો, લોખંડનો નહોતો. એક ઊંડો, લાંબો, રાહતનો નિઃશ્વાસ.
મીનાક્ષી પાછળ ફરી, સાતેય ચહેરાઓ તરફ. તેણે ધીમેથી પૂછ્યું, “સાંભળ્યું, મારા બાળકો?”
“સાંભળ્યું, મા,” રમેશે કહ્યું.
પણ પછી મીનાક્ષીએ દિનેશ તરફ ફરીને, ખૂબ ધીમા, ભારે અવાજે, જે એક ક્ષણ પહેલાંના રાહતભર્યા નિઃશ્વાસથી તદ્દન જુદો હતો, કહ્યું:
“નામ મળ્યાં. કબૂલાત મળી. પણ ગણતરી હજી અધૂરી છે, દિનેશ.”
“કેવી ગણતરી?” દિનેશે ધ્રૂજતા અવાજે પૂછ્યું.
“સાતમી રાતનો નિયમ,” મીનાક્ષીએ કહ્યું. “તમે ઇમારતને ત્યારે જ છોડી શકો, જ્યારે ખાડો ભરાય. પાયો એક જીવ માગે છે, સ્વેચ્છાએ ઊતરનાર. એવો, જે કોઈને લાવ્યા વિના, પોતે, ખુશીથી, ઊતરે.” તેની કાળી આંખો ધીમે ધીમે ત્રણ જણ ઉપર ફરી: લથડતા ઠક્કર, ઘૂંટણિયે બેઠેલા ભીખા, અને તેમની વચ્ચે ઊભેલા દિનેશ.
“ભોર થવા પહેલાં. ઘડિયાળમાં ત્રણ ને તેર.”
દિનેશે દીવાલની ઘડિયાળ તરફ જોયું. સેકંડ કાંટો, વર્ષોની અટકેલી ઊંઘ પછી, પહેલી વાર, હળવેથી ખસ્યો.
ટિક.
પ્રકરણ ૧૦ — છેલ્લું ચણતર
ઘડિયાળનો કાંટો ફરી ખસ્યો. ટિક. અને ઇમારતના ઉપરના માળેથી, ધીમે ધીમે, ભોરના પહેલા પરોઢિયાનો આછો, ખરો, માનવીય ઉજાસ ઢળવા લાગ્યો.
“સ્વેચ્છાએ,” દિનેશે ગણગણ્યું. “કોઈને લાવ્યા વિના.”
તેણે પહેલાં ભીખા તરફ જોયું. ભીખો, કાનાને બંને હાથે ભીંસીને, ઊભો થયો હતો, અને પોતાનો ચહેરો સીધો ખાડા તરફ કર્યો હતો. તેની આંખોમાં હવે ગાંડપણ નહોતું. એ શાંતિ હતી, ખેડૂત જેવી, વર્ષોથી વાવ્યા પછી લણવા ઊભેલા માણસની.
“હું જઈશ,” તેણે કહ્યું. “મેં જ પાયામાં ગારો નાખ્યો હતો.”
“ના!” કાનો, ભીખાના પેટ સાથે ચોંટીને, માથું ધુણાવતો રહ્યો, હોઠથી એક જ અક્ષર બોલતો: બા… બા… અને પછી પહેલી વાર, ઘણી મહેનતે, આખો શબ્દ તેના ગળામાંથી ફૂટ્યો: “બા… પા… ના… જા…”
ભીખાના ઘૂંટણ વળી ગયા. તે છોકરાને ભેટીને રડી પડ્યો, અને ઇમારત ચૂપ ઊભી રહી.
દિનેશે લાંબો શ્વાસ લીધો. તેને ખબર હતી, જે નિર્ણય લેવાનો છે તે ભીખા કે કાનાનો નથી. તે પોતે, ઇમારતના ચોકીદાર તરીકે, તેને વિચારવાનું હતું. કમળાનું વાક્ય ફરી યાદ આવ્યું: “કોઈ એવો માણસ, જે ખુશીથી, સ્વેચ્છાએ…”
તેણે ખિસ્સામાં હાથ નાખ્યો. કિંજલનો ટેડી. કાનાની ચબરખી. અને એક વિચાર: જો હું જાઉં, તો સરિતા અને કિંજલ…
“દિનેશ,” મીનાક્ષીએ ધીમેથી કહ્યું. “તું ના જઈશ.”
તે ચોંકી ગયો.
“મેં તને જોયો છે. બે રાત તેં મારાં બાળકોનાં નામ બોલ્યાં, જે વીસ વર્ષમાં કોઈએ બોલ્યાં નહોતાં. તું ચોકીદાર નથી, દિનેશ. તું સાક્ષી છે. સાક્ષી જીવતો રહેવો જોઈએ, નહીંતર આ બધું ફરી દટાઈ જશે.” તે ઠક્કર તરફ ફરી. તેના હોઠના ફાટેલા ચીરામાંથી લોહી ટપકતું હતું, પણ અવાજ ઠંડો હતો.
“પાયાને એક જ જીવ જોઈએ છે, સ્વેચ્છાએ ઊતરનાર. અને એ પોતે ખુશીથી ઊતરે, એવી મજબૂરી ન હોય, ડર ન હોય.”
ઠક્કર વ્હીલચૅરમાં, શ્વાસ ખેંચતો, તેની સામે જોઈ રહ્યો.
“જગદીશ,” મીનાક્ષીએ કહ્યું. “તેં વીસ વર્ષમાં એક પણ કામ પોતાની મરજીથી, સાચા દિલથી, ભલા માટે કર્યું છે?”
ઠક્કરની આંખો ઝીણી થઈ. તેના ગળાના ઘોઘરા અવાજમાંથી ટૂંકા, ખંડિત શબ્દો નીકળ્યા: “ના… ક્યારેય નહીં…”
“તો આજે કર.”
“હું… હું મરવા નથી માગતો…”
“હું જાણું છું,” મીનાક્ષીએ કહ્યું, અને પહેલી વાર તેના અવાજમાં, ક્રોધ નહીં, એક અજબ કરુણા ભળી. “તેં મરવાની ક્યારેય હિંમત નથી કરી. એટલે બીજાને મારતો રહ્યો. પણ આ રાતે, જો તું સ્વેચ્છાએ ઊતરે, તો આ સાત બાળકો મુક્ત થશે. તેમનાં નામ તારી કબૂલાતથી ઉજળાં થશે. કાનો, જે તારા ગુનાથી એક નિર્દોષ બાળક તરીકે મર્યો, તે પોતાના પિતા સાથે જશે. અને તું, વીસ વર્ષ પછી, એક વાર ખરેખર, કંઈક ઉપયોગી કામ કરીને જશે.”
ઠક્કર ચૂપ થઈ ગયો. તેનો આખો શ્વાસ જાણે થંભી ગયો.
દિનેશે જોયું, સાતેય મજૂરો, ગફૂર, લાલજી, શંભુ, કાળુ, બધા, હવે માત્ર ધૂળના પુતળા જેવા દેખાતા, પોતાના મૃત, શાંત ચહેરે, શ્વાસ રોકીને ઠક્કર સામે જોતા હતા. તેમની આંખોમાં હવે બદલો નહોતો. ફક્ત એક સાદી, મૂંગી, ભયંકર આશા: જો આ માણસ, એક વાર, માણસ બને.
ઘણી લાંબી ક્ષણ પછી, ઠક્કરે ધીમેથી, જાણે પોતાની જાતને સંભળાવતો હોય, કહ્યું:
“…ચાલ.”
વ્હીલચૅર પોતાની મેળે ખસી, ધીમે ધીમે, ખાડાના કાંઠા તરફ. મીનાક્ષીએ ઠક્કરના હાથ ઉપર પોતાનો ઠંડો હાથ મૂક્યો, એ જ હાથ જેણે વીસ વર્ષ પહેલાં પહેલી વાર આશીર્વાદ આપ્યો હતો. ઠક્કરના ચહેરા પર ભય હતો, પણ તેના અવાજમાં, છેલ્લી વાર, એક માણસ બોલતો હતો:
“…ભીખા. મને માફ ન કરતો. કાના… બેટા… ઘરે જા.”
ભીખાએ કશો જવાબ ન આપ્યો. પણ કાનાએ, ખૂબ નાના, ધ્રૂજતા હાથે, ઠક્કરના પગ ઉપર પોતાની ચાની કીટલી મૂકી. અને ધીમેથી, લગભગ સંભળાય નહીં એવું, કહ્યું: “ચા… પી લો… કાકા.”
ઠક્કરની આંખોમાંથી, આ વખતે, સિમેન્ટનું નહીં, સાચું, ગરમ, ખારું આંસુ વહ્યું.
તે ખાડામાં ઊતર્યો. કોઈએ તેને ધકેલ્યો નહીં. મિક્સર ધીમે ગોળ ફર્યા, ગારો ટીપે ટીપે સરક્યો, અને મીનાક્ષી, તેની બાજુમાં, ઊભી રહી, તેનો હાથ છોડ્યા વિના. બે દાયકા પછી, પતિ-પત્ની એક જ પાયામાં, એક જ ખાડામાં, પહેલી વાર સરખે સરખી જગ્યાએ.
જેવો ગારો ઠક્કરની છાતી સુધી ચડ્યો, તેણે આંખો બંધ કરી. અને ત્યારે, ખાડાની અંદરથી, ઇમારતની પાયાની દીવાલોમાંથી, એક અવાજ આવ્યો. કોઈ જૂના, ખૂબ ભારે દરવાજાની ચરચરાટ.
દિનેશે જોયું. સાતેય મજૂરોના ચહેરા, એક પછી એક, હળવેથી ઊંચા થયા, જાણે ઓશીકા ઉપર ઊંઘમાંથી જાગી રહ્યા હોય. રમેશે દિનેશ તરફ જોયું, અને તેનું મોં, જે બે વર્ષથી સિમેન્ટથી ભરેલું રહ્યું હતું, સ્પષ્ટ, ખુલ્લું, સ્વસ્થ હતું.
“દીકરીનાં લગ્ન કરાવજો,” તેણે સ્મિત સાથે કહ્યું. “અમારા વતી.”
“કરાવીશ,” દિનેશે વચન આપ્યું. “તમારા બધાના વતી.”
તે ક્ષણે પૂર્વ આકાશમાં સૂરજની પહેલી રેખા ઊગી. તેરમા માળનો ઉજાસ ઝાંખો પડ્યો, સાત થાંભલાની પાછળની દીવાલમાં ધીમી તિરાડ પડી, અને ત્યાંથી, એકસાથે, સાત ધૂળના ગોટા ઊડ્યા, હવામાં ભળી ગયા, જાણે પવન તેમને ગામ તરફ લઈ ગયો હોય.
મીનાક્ષી છેલ્લે રહી. તેણે દિનેશ સામે જોયું, અને પોતાની ચૂંદડી ઊંચી કરીને, માથે ઓઢીને, ધીમેથી, નમસ્કાર કર્યો.
“બેટા,” તેણે કહ્યું. “તારી દીકરીને મારા આશીર્વાદ.”
પછી ગારો ઊંચો થયો, ઢંકાયો, અને ખાડો શાંત થઈ ગયો.
ભીખો, ઊભો, કાનાની આંગળી પકડીને. કાનો, ઉઘાડી સવારમાં, પહેલી વાર, માણસ જેવો લાગતો હતો. સિમેન્ટ ખરી ગયો હતો. ચહેરા પર બાળકનો, પાતળો, ગોરો, ભીનો ચહેરો હતો, આંખોમાં ચમક.
“જઈશું, બાપુ?” તેણે પૂછ્યું.
“જઈશું, દીકરા.”
ભીખાએ દિનેશ તરફ છેલ્લી નજર કરી, આભાર માનવા જેવા શબ્દો ન શોધી શક્યો, ફક્ત બે હાથ જોડ્યા. અને પછી, સૂર્યપ્રકાશમાં, પિતા-પુત્ર ધીમે ધીમે ગેટ તરફ ચાલ્યા, અને ધૂળિયા ઉજાસમાં ઓગળી ગયા.
ઉપસંહાર — ચોકીદારની ડાયરી
ત્રણ અઠવાડિયા પછી, સુરત પોલીસે, અખબારોના દબાણ હેઠળ, “સ્કાયલાઇન હાઇટ્સ”ના પાયા ખોદાવ્યા. દિનેશના વિડીયોમાં ઠક્કરની કબૂલાત, નામો, બધું હતું. પત્રકારો ઊમટ્યા. પાયામાંથી કુલ દસ હાડપિંજરો નીકળ્યાં: સાત મજૂરો, એક બાળક, એક સ્ત્રી, જેના ગળામાં હજી લાલ ચૂંદડી વીંટળાયેલી હતી, અને એક દસમું, જે કોઈને ઓળખાયું નહીં, જ્યાં સુધી મોહનની પત્ની કમળા તેના નાના ભાઈ ભરતનું જૂનું ઘડિયાળ ઓળખી ન લાવી.
બધા દેહોની અગ્નિવિધિ કરવામાં આવી. સાતેય મજૂરોના પરિવારોને સરકારી સહાય મળી. રમેશભાઈની દીકરીનાં લગ્ન થયાં. દિનેશ, જે દંપતીના પરિવારનો ન હોવા છતાં, કન્યાદાનની વિધિમાં બેઠો, અને પહેલી વાર, વર્ષો પછી, બધા કંઈ સાચી રીતે રડ્યા.
કિંજલ સાજી થઈ રહી છે. સિવિલનાં ડૉક્ટરો કહે છે, ફેફસાંમાં કોઈ અજ્ઞાત રીતે સુધારો થયો છે. તેના ઓશીકા પાસે હવે એક નવો ટેડી છે, જૂનો તેણે “ભીના ભાઈ” માટે રાખી મૂક્યો છે, એમ કહીને.
મોહન કમળાને ઘેર હવે છ વાગ્યે આવતો નથી. છેલ્લી સવારે, તે સૂકાં કપડાંમાં આવ્યો હતો. તેણે ચા પીધી. આખી, એક જ ઘૂંટે. પછી બારણું ખોલીને ગયો, અને કદી પાછો આવ્યો નહીં.
ભીખો અને કાનો ગુજરાત છોડી ગયા છે. કોઈ કહે છે, ગામ ગયા છે. કોઈ કહે છે, મેળામાં ચકડોળ ખાતા દેખાયા. દિનેશ જાણે છે કે ખરું શું છે, પણ તે કોઈને કહેતો નથી.
અને દિનેશ પોતે?
તેને બિલ્ડિંગ એસોસિએશને નવી નોકરી આપી છે: સરથાણાના એક નવા મૉલમાં, દિવસપાળીમાં, ચોકીદાર.
આજે, નોકરીના પહેલા અઠવાડિયે, તેને ઠક્કરની જૂની ઓફિસની તિજોરીમાંથી મળેલી એક ફાઈલ પોલીસે બતાવી. ફાઈલમાં એક જૂનો, ચામડાનો ચોપડો હતો, અને તેમાં, ઠક્કરના હસ્તાક્ષરમાં, સુરત, અમદાવાદ અને વડોદરાની છ ઇમારતોનાં નામ, સાલ સાથે, અને દરેકની સામે એક જ શબ્દ: “બલિ.”
છ ઇમારતો. અને દરેક નામની બાજુમાં, એક જ તાંત્રિકનું નામ.
પોલીસે કહ્યું, ‘તે તો ક્યારનોય ગુમ છે.’
દિનેશ ચોપડાનાં પાનાં ફેરવતો રહ્યો. છેલ્લા પાને, એક ઇમારતનું નામ હતું જેની સામે સાલ નહોતી, ફક્ત એક પ્રશ્નાર્થ. અને તે ઇમારતનું સરનામું, તેના પોતાના નવા મૉલનું જ હતું.
તે સાંજે, ઘરે જતાં પહેલાં, દિનેશે મૉલની લિફ્ટ તરફ નજર કરી. તેના બટનોની પટ્ટી ઉપર, પહેલા માળથી પાંચ માળ સુધીના આંકડા ચમકતા હતા.
અને એક છઠ્ઠું બટન, કશા નંબર વિના, ઝાંખું, રાખોડી, જાણે કોઈએ નખથી ખોતરીને ભૂંસ્યું હોય.
દિનેશ ધીમેથી હસ્યો. તેણે પોતાના કાંડા તરફ જોયું, જ્યાં સિમેન્ટની વીંટીઓનાં આછા નિશાન હજી રહી ગયાં હતાં.
પછી તેણે ખિસ્સામાંથી એક નવી ડાયરી કાઢી, પહેલું પાનું ખોલ્યું, અને પેનથી, ધીમા, સ્થિર અક્ષરોમાં, લખ્યું:
નિયમ એક: ગણતરી કરવી બધાની.
— સમાપ્ત —
રાધે રાધે
જય દ્વારકાધીશ
