సృష్టికి పూర్వం జగత్తంతా ప్రళయజలంతో నిండి ఉంది. భూమి లేదు, ఆకాశం లేదు, సూర్యచంద్రులు లేరు. అంతటా అంతులేని ఏకార్ణవం మాత్రమే వ్యాపించి ఉంది. ఆ జలరాశిపై ఆదిశేషుని శయ్యగా చేసుకొని శ్రీమహావిష్ణువు యోగనిద్రలో విశ్రమిస్తున్నాడు. ఆయన నాభి నుంచి ఉద్భవించిన కమలంపై బ్రహ్మదేవుడు ఆసీనుడై, జరగబోయే సృష్టిని గురించి ఆలోచిస్తున్నాడు.
ఆ సమయంలో విష్ణుమూర్తి చెవులలోని మలినం నుంచి ఇద్దరు భయంకరమైన దానవులు జన్మించారు. వారే మధు, కైటభులు. ప్రళయసముద్రంలో పెరిగిన వారిద్దరూ పర్వతాలవంటి దేహాలు, అపారమైన బలం, అసాధారణ పరాక్రమం కలిగినవారుగా రూపొందారు. దేవతలు సైతం సులభంగా ఎదిరించలేని శక్తిమంతులయ్యారు.
“కస్మాత్తౌ దానవౌ జాతౌ తస్మిన్నేకార్ణవే జలే ।
మహావీర్యౌ దురాధర్షౌ దేవైరపి సుదుర్జయౌ ॥”
ప్రళయకాలంలో అంతటా ఒకే జలరాశి ఉన్నప్పుడు, మహాపరాక్రమశాలులు, దేవతలకు సైతం దుర్జయులైన ఆ ఇద్దరు దానవులు ఎలా జన్మించారని ఋషులు ప్రశ్నిస్తున్నారన్నది ఈ శ్లోక భావం.
ప్రళయజలంలో స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తున్న మధు, కైటభులకు ఒకరోజు తమ ఉనికి గురించి సందేహం కలిగింది.
“మనమెలా జన్మించాం? మనల్ని సృష్టించినది ఎవరు? ఈ అనంత జలరాశికి ఆధారం ఏమిటి? ఆధారం లేకుండా ఏ వస్తువూ నిలబడదు. కాబట్టి ఈ సమస్తాన్ని ధరించి, నియంత్రిస్తున్న మహాశక్తి తప్పకుండా ఉండాలి” అని వారు ఆలోచించారు.
సృష్టికారణాన్ని గురించి వారిద్దరూ లోతుగా విచారిస్తుండగా ఆకాశంలో ఒక దివ్యమైన వాగ్బీజ మంత్రధ్వని వినిపించింది. దాని మూలం వారికి కనిపించలేదు. అయినప్పటికీ అది సాధారణమైన శబ్దం కాదనీ, జగత్తును నడిపించే పరమశక్తికి సంబంధించిన బీజమంత్రమనీ గ్రహించారు. ఆ మంత్రాన్ని హృదయంలో నిలుపుకొని జపించడం ప్రారంభించారు.
ఆహారాన్ని విడిచిపెట్టి, ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, ఏకాగ్రచిత్తంతో వెయ్యి సంవత్సరాలపాటు ఘోరతపస్సు చేశారు. ప్రళయజలాల మధ్య ఎన్ని అవరోధాలు ఎదురైనా వారి దీక్ష చెదరలేదు. వారి తపస్సుకు పరాశక్తి ప్రసన్నురాలైంది. దివ్యమైన ఆకాశవాణి రూపంలో వారిని అనుగ్రహిస్తూ, “మధూ! కైటభా! మీ తపస్సు నన్ను సంతోషపరిచింది. మీకు కావలసిన వరాన్ని కోరుకోండి” అని పలికింది.
వారిద్దరూ క్షణం కూడా ఆలస్యం చేయకుండా, “దేవీ! ఇతరుల చేతిలో మాకు మరణం కలగకూడదు. మేము కోరుకున్నప్పుడు మాత్రమే మరణం సంభవించే వరాన్ని ప్రసాదించు” అని వేడుకున్నారు. వారి కఠోర తపస్సును మెచ్చిన జగదంబ వారికి స్వచ్ఛంద మరణ వరాన్ని అనుగ్రహించింది.
అక్కడి నుంచే వారి జీవితంలో మార్పు మొదలైంది. వరం పొందేవరకు తమ ఉనికికి కారణమైన శక్తిని అన్వేషించినవారు, వరం పొందిన తరువాత తమకంటే గొప్పవారే లేరని భావించారు. తపస్సు ద్వారా సంపాదించిన బలం వారి హృదయాల్లో వినయాన్ని పెంచవలసింది పోయి, అహంకారాన్ని పెంచింది. తమను ఎవ్వరూ సంహరించలేరనే భావన వారిని వివేకరహితులుగా మార్చింది.
ప్రళయజలాల్లో తిరుగుతున్నప్పుడు విష్ణునాభి కమలంపై కూర్చున్న బ్రహ్మదేవుడు వారికి కనిపించాడు. ఆయన వద్దకు వెళ్లి, “మాతో యుద్ధం చేయి. యుద్ధం చేయలేకపోతే ఈ పద్మాసనాన్ని విడిచిపెట్టు. బలహీనుడైన నీకు ఇక్కడ కూర్చునే అర్హత లేదు” అని గర్జించారు.
వారి బలం, వరప్రభావం తెలిసిన బ్రహ్మ కలవరపడ్డాడు. యోగనిద్రలో ఉన్న విష్ణువును మేల్కొలపాలని ప్రయత్నించినప్పటికీ ఆయన మేల్కొనలేదు. అప్పుడు విష్ణువును ఆవరించి ఉన్న యోగనిద్ర కూడా ఆదిశక్తి స్వరూపమేనని బ్రహ్మ గ్రహించాడు. మధు, కైటభుల అహంకారాన్ని అణచి, విష్ణువును మేల్కొలపాలని జగన్మాతను ప్రార్థించాడు.
దేవీ భాగవతం ఈ ఘట్టంలో మధు–కైటభుల పూర్వజన్మను పేర్కొనదు. వారు గతజన్మలో ఫలానావారనీ, ఏదో శాపం వల్ల దానవులుగా జన్మించారనీ మూలకథ చెప్పదు. వారిని విష్ణువు కర్ణమలం నుంచి జన్మించిన ఆదిదానవులుగానే వర్ణిస్తుంది. అందువల్ల నిర్ధారిత ఆధారం లేని పూర్వజన్మ కథలను జోడించకుండా, వారి జననం, తపస్సు, వరప్రాప్తి, అహంకారం అనే దేవీ భాగవత కథాక్రమాన్నే స్వీకరించాలి.
మధు–కైటభుల కథ అహంకారం మనిషిని ఎలా నాశనం చేస్తుందో స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. అహంకారం ఒక్కసారిగా మనిషిని కూలదోయదు. ముందుగా అతని వివేకాన్ని కప్పేస్తుంది. విజయం తన ఒక్కడి వల్లే వచ్చిందని నమ్మిస్తుంది. సహాయం చేసినవారిని మరచిపోయేలా చేస్తుంది. ఆ తరువాత ఇతరుల మాట వినే గుణాన్ని, తప్పును ఒప్పుకునే ధైర్యాన్ని హరిస్తుంది. సలహా శత్రుత్వంగా, విమర్శ అవమానంగా కనిపించడం ప్రారంభమవుతుంది. చివరకు అదే అహంకారం అతడు సంపాదించిన బలాన్నీ, జ్ఞానాన్నీ, కీర్తినీ పతనానికి సాధనాలుగా మార్చేస్తుంది.
మన ఇతిహాసాలు, పురాణాలు ఇదే సత్యాన్ని పదేపదే హెచ్చరిస్తాయి. అపారమైన తపస్సు, విద్య, పరాక్రమం కలిగిన రావణుడు తనకంటే గొప్పవాడు లేడనే గర్వంతో అధర్మాన్ని ఆశ్రయించి, లంకతోపాటు తన వంశాన్నే వినాశనానికి నడిపించాడు. దుర్యోధనుడు రాజ్యాధికార అహంకారంతో శ్రీకృష్ణుని శాంతిసందేశాన్ని తిరస్కరించి కురువంశ పతనానికి కారణమయ్యాడు. హిరణ్యకశిపుడు తనను మించిన శక్తి లేదనే మదంతో భగవంతుణ్ణే సవాలు చేసి నరసింహస్వామి చేతిలో హతమయ్యాడు. మహాపుణ్యంతో ఇంద్రపదవిని పొందిన నహుషుడు అధికారమదంతో విచక్షణ కోల్పోయి పతనమయ్యాడు.
మధు–కైటభులు తపస్సు చేశారు, పరాశక్తిని ప్రసన్నం చేసుకున్నారు, అసాధారణమైన వరాన్ని పొందారు. కానీ ఆ వరాన్ని వినయంతో కాపాడుకోలేకపోయారు. వారి పతనానికి కారణం శక్తి కాదు; ఆ శక్తితో పెరిగిన అహంకారం. వరం వారి బలాన్ని పెంచితే, గర్వం వారి వివేకాన్ని హరించింది.
దైవానుగ్రహం మనకు శక్తినిస్తుంది; వినయం ఆ శక్తిని కాపాడుతుంది. తపస్సు వరాన్ని అందించవచ్చు, కానీ ధర్మం లేని వరం చివరకు వినాశనానికే దారితీస్తుంది. నిజమైన గొప్పతనం విజయం సాధించడంలో మాత్రమే లేదు. విజయం వచ్చిన తరువాత కూడా మనసులో వినయాన్ని నిలుపుకోవడంలో ఉంది. అహంకారం “నేనే గొప్పవాడిని” అంటుంది; జ్ఞానం మాత్రం “నా శక్తికి మూలం దైవానుగ్రహమే” అని గుర్తిస్తుంది. శక్తి మనిషిని ఉన్నతస్థానానికి తీసుకెళ్లగలదు; వినయం మాత్రమే అతణ్ని అక్కడ నిలబెట్టగలదు.
